AP Histories

Myths of the missile crisis

2008-07-07T18:16:00.002+02:00

e "missile crisis" van 1962 bracht de wereld dichter bij een nucleaire katastrofe dan velen denken. BBC's/ Washington Post Michael Dobbs praat met historici over de crisis.

Myths of the missile crisis

Bezetting Maagdenhuis

2008-07-03T15:31:00.003+02:00

olygoon journaal van de bezetting van het Maagdenhuis in mei 1969.

Today in History for Saturday, June 28th

2008-06-28T11:34:00.002+02:00

p 28 juni 1914 vermoordt een servische nationalist de Oostenrijkse troonopvolger Franz Ferdinand in Sarajevo. Het is de vonk die de eerste wereldoorlog doet ontbranden. Vijf jaar later werd op dezelfde datum het verdrag van Versaille getekend, dat de eerste wereldoorlog officieel beeindigde.

Today in History for Friday, June 27th

2008-06-27T10:49:00.002+02:00

resident Truman geeft op 27 juni 1950 het bevel aan het leger en de marine om zuid Korea te verdedigen tegen de communisten uit het noorden.

Churchill, Stalin and Roosevelt meet in Yalta

2008-06-26T13:58:00.001+02:00

his Universal Newsreel from 15 February 1945 covers the Yalta Conference - a meeting between the 'Big Three': Prime Minister Churchill, Joseph Stalin and President Roosevelt at Yalta, on the Crimean Peninsula.

It was the second of the large war time conferences, preceded by Tehran in 1943, and succeeded by Potsdam (after Roosevelt's death) later in 1945.

The meeting took place between February 4 and February 11, 1945, with the Foreign Secretaries Eden, Stettinius and Molotov also in attendance.

Today in History for Wednesday, June 25th

2008-06-25T11:18:00.003+02:00

e oorlog in Korea breekt uit als de strijdmachten van het communistische noorden zuid- Korea binnen vallen. En Witte Huis adviseur John Dean getuigd in 1973 voor de Senaat in het onderzoek naar de Watergate inbraak.

This Day in History june 17th

2008-06-17T12:49:00.000+02:00

n June 17th 1972 the Watergate scandal started with the arrest of the bunglers in the offices of the Democratic National Committee at the Watergate complex in Washington DC.

Today in History for Friday, June 13t

2008-06-13T11:51:00.001+02:00

p 13 juni 1971 start de New York Times de publicatie van de Pentagon Papers, waarin de betrokkenheid van de Verenigde Staten in de oorlog in Vietnam duidelijk wordt. De regering van Richard Nixon probeert de publicatie te verhinderen. Volgens de Supreme Court is publicatie echter toegestaan.

Today in History for Thursday, June 12th

2008-06-12T10:16:00.002+02:00

resident Ronald Reagan daagt president Gorbatsjov uit om de Berlijnse muur neer te halen op 12 juni 1987. Twee jaar later zou dit ook gebeuren.

Pyramyde herontdekt in Egypte

2008-06-06T10:44:00.002+02:00

en in de 19de eeuw ontdekte pyramide in Saqqara, Egypte, en sindsdien door zand bedekt is weer herontdekt. De Associated Press (AP) doet verslag.

Today in History for Friday, June 6th

2008-06-06T10:23:00.001+02:00

he Invasion of Normandy in France in 1944 starts. Associated Press (AP) reports.

Today in History, June 5th

2008-06-06T00:18:00.000+02:00

he day in 1968 Robert Kennedy was shot and other stories from the Associated Press.

Today in History for Thursday, May 22nd

2008-05-22T09:59:00.001+02:00

en Associated Press (AP) keuze uit historische gebeurtenissen op 22 mei.

Wederopbouw van Nederland na WO II (1946)

2008-04-16T15:38:00.001+02:00

amenstelling van Neerlands Nieuws over het weer op gang komen van het leven in Nederland na het einde van de oorlog. Bestaand uit fragmenten uit eerdere Hollands Nieuws-uitzendingen.

Nixon ordered Cambodia cover-up

2005-11-17T09:55:00.000+01:00

BBC NEWS | "Richard Nixon told top aides involved in Vietnam to lie to the public about US operations in neighbouring Cambodia, files released in Washington show.

He ordered the deception at a meeting of his top military and national security aides in 1970, a month after admitting publicly to a secret war.

'Publicly, we say one thing - actually, we do another,' the president said in a memo after the meeting.

About 14,000 US troops were in Cambodia hunting North Vietnamese forces."

Tentoonstelling over de Kruistochten in Utrecht

2005-10-03T13:58:00.000+02:00

De Kruistochten
3 september 2005 tot en met 8 januari 2006

Wat waren de motieven van de kruisvaarders om huis en haard te verlaten? Hoe dachten hun tegenstanders over de invallers uit het Westen?

Tot en met 8 januari 2006 staat Museum Catharijneconvent in het teken van de kruistochten. Een combinatie van circa 100 historische objecten en replica's uit Europese musea vertelt het verhaal van de middeleeuwse kruistochten naar het Heilige Land en het verblijf aldaar.

Kruistochten

De geschiedenis in twintig speelfilms

2005-07-23T15:23:00.000+02:00

De jakhals en De Gaulle

Door: Willem Melching in het Historisch Nieuwsblad

Van de Russische Revolutie van 1905, de loopgraven uit de Eerste Wereldoorlog tot de val van de Berlijnse Muur. Belangrijke historische gebeurtenissen spelen in speelfilms vaak een grote rol. Daarom in Historisch Nieuwsblad: de geschiedenis van de twintigste eeuw verteld in twintig films.

De eerste echte moderne film was Birth of a Nation (1915), het machtige epos over de geboorte van de Amerikaanse natie van D.W. Griffith. En de faam van de Russische cinema is nog steeds voor een belangrijk deel gevestigd op het historische drama rond de Pantserkruiser Potemkin (1925). Nog jaren na de Eerste Wereldoorlog trokken rolprenten als All Quiet on the Western Front (1930) volle zalen over de hele wereld. En alle films over de Tweede Wereldoorlog samen duren inmiddels bijna net zo lang als de oorlog zelf.

Film is het middel bij uitstek om een historisch verhaal te vertellen. De twintig onderstaande klassiekers geven dan ook een beeld van de belangrijkste episodes uit de Europese geschiedenis. Een enkel belangrijk onderwerp uit de geschiedenis ontbreekt. Sommige onderwerpen, zoals de holocaust, zijn nu eenmaal niet te verfilmen.

Historisch Nieuwsblad | Lees verder...

Steentijd bijlen verkregen glans van diamant

2005-06-23T11:55:00.000+02:00

nderzoek aan vier zeer gladde ceremoniele grafbijlen van twee Chinees neolitische culturen (Liangzhu en Sanxingun culturen in zuid-China, nabij het huidige Shanghai) doet sterk vermoeden dat zij hun glans verkregen door bewerking met diamant.

Peter Lu, een natuurkundige van Harvard University, deed uitgebreid Röntgen, electro microscopisch en electro micromeetkundig onderzoek naar de bijlen, waarvan de oudheid op tussen 4000 en 2500 voor christus is vastgesteld. Hij bepaalde dat de bijlen voornamelijk bestonden uit corundrum, een aluminium oxide, waar robijn en saffier uit bestaan. Corundrum is het tweede hardste mineraal op aarde. Alleen diamant is harder.

Hieruit leidde Lu af dat de neolitische Chinezen alleen diamant gebruikt kunnen hebben. "Iedereen dacht dat de antieke Chinezen quartz gebruikten voor het polijsten, maar quartz is te zacht om corundum te laten glimmen", aldus Lu in Science News.

Om de theorie te testen voerde Lu een aantal proeven uit op één van de bijlen. Hij polijste een klein stukje met diamant, corundum en quartz. Na onderzoek met een nanomicroscope kon hij alleen maar concluderen dat de gladheid van het diamanten proefstukje de gladheid van de orginele bijl benaderde.

Niet ver van de grafplaatsen waar de bijlen gevonden zijn, zo´n 300 km, waren diamant afzettingen, die binnen het bereik van de neolithische chinezen stonden.

Antieke Egyptenaren produceerden glasstaven voor Mediterane handel

2005-06-18T13:19:00.000+02:00

gyptenaren produceerden ongeveer 3250 jaar geleden in grote hoeveelheden glasstaven, die zij verhandelden in het toen bekende mediterane gebied. Dit concluderen archeologen die opgravingen verrichten in een site nabij Qantir, een dorpje in de oostelijke Nijl delta, in Egypte.

Tot aan deze vondst van de overblijfselen van een glasfabriek, meende men dat het oudste glas afkomstig was uit Mesopotanië. Er is daar glas gevonden van 3500 jaar oud.

Het Egyptische glas werd in grote hoeveelheden geproduceerd en in ronde staven of baren gegoten. De baren die uit een scheepswrak uit de bronstijd werden gehaald nabij Turkije (zie inzet foto) blijken in gevonden mallen te passen. Deze baren werden in werkplaatsen weer gesmolten en tot verschillende glazen voorwerpen als bekers en kralen verwerkt.

Het gevonden bewijsmateriaal verondersteld een productie in twee stadia. In het eerste vermaalden de Egyptenaren quartzrijk kiezel tot een alkalirijke as en verhitten dit relatief laag in vaatjes van klei. Vervolgens vermaalden zij het glasachtige materiaal tot poeder en kleurden het met rode en blauwe metaaloxiden. In het tweede stadium werd de poeder opnieuw verhit, maar nu met hoge temperaturen. Na afkoeling werden de glasbaren er af gehaald.

Keltische munten in Echt gevonden

2005-06-03T13:22:00.000+02:00

abij het Limburgse Echt is dit voorjaar een keltische muntschat gevonden door een amateur archeoloog. Op een omgeploegde akker vond hij eerst een enkele munt en daarna meer. Hierop schakelde de hij de Rijksarcheologische dienst in, die een kleine opgraving deed. Er werden daarbij nog enkele munten en restanten van graven uit de vroege ijzertijd (ca. 700 v.Chr.) gevonden.

In totaal zijn er zeventien munten gevonden, die waarschijnlijk uit 50 voor christus stammen. Volgens professor Roymans toont deze vondst aan dat de keltische cultuur uit die tijd veel complexer is dan tot nu toe gedacht werd. Er bestonden extensieve contacten met de zogenoemde La Tènecultuur, meer stroomopwaarts de Maas op.

Zaterdag 4 juni vindt in het Limburgs Museum in Venlo een persconferentie plaats. Daar lichten experts de bijzondere betekenis van deze vondst toe. De muntschat is dan ook voor het eerst te zien voor het publiek.

Archis.nl - Muntschat Echt

Unieke ontdekking middeleeuwse kroniek

2005-05-23T12:31:00.000+02:00

euwen lang stond de middeleeuwse Kattendijkse-kroniek in de boekenkast bij de adelijke familie Huyssen van Kattendijke, totdat de familie historici op de hoogte bracht van het bestaan van wat toen heette "Die historie of die chronicke van Hollant, van Zeelant ende Vrieslant ende vanden Stichte van Uutrecht ende veel landen diemen hier na nomen sal."

Onlangs werd een heruitgave in Haarlem gepresenteerd in de serie Rijks Geschiedkundige Publicatiën, uitgegeven door het Instituut voor Nederlandse Geschiedenis.

Dr. Karin Tilmans heeft het uit ca. 1491 daterende werk nader onderzocht. Zij meent dat het een copie is, ontworpen voor een uitgever. Op basis hiervan kon deze dan bepalen of er meerdere exemplaren gedrukt zouden worden. Dit is nooit gebeurd en daarmee is dit exemplaar uniek. De oorzaak zou kunnen zijn dat rond 1480 de Hollandse drukkerijen een crisis beleefden. Het zijn eerste bevindingen die volgens Tilmans nog nader onderzoek vergen.

Deze kroniek in zowel woord en beeld is het enige, voor zover bekend, in de Nederlanden. Het is bovendien in een prachtige staat. Om een groter publiek hier kennis mee te laten maken is besloten het opnieuw uit te gegeven.

Over de auteur is niets bekend. Wel is het duidelijk dat het een geleerd persoon moet zijn geweest, die een beperkte kennis van het latijn had.

De kroniek begint met een Proloog (zie afbeelding 1.) Vervolgens wordt verteld over de vernietiging van Troje, het ontstaan van Rome en het Romeinse Rijk, met tot besluit een lijst met keizers. Verder wordt er aandacht besteed aan Alexander de Grote, de oorsprong van Frankrijk en Engeland. Gevolgd door het vestigingsverhaal van verschillende toonaangevende Hollandse en Utrechtse steden. Ook is er aandacht voor de voorchristelijke Koning Arthur. En de geneaologie van Hollandse graven wordt geheel uitgeschreven.

Het werk is een combinatie van genres, die de vage notie van stijl in de late Middeleeuwen illustreerd. Het is een vermenging van Nederlandse en wereldgeschiedenis en heeft zeker politieke doelen. Zo wordt beschreven dat Nederlanders van oorsprong uit Troje kwamen. Enkele jaren later zou men het Bataven verhaal omarmen en tot nationale mythe maken.

De combinatie van genres wordt door Tilmans ook in verband gebracht met het beperkt aantal bronnen die de auteur gebruikt heeft. Tot nu toe zijn er vijf getraceerd.

Linken:
+ Dr. Karin Tilmans, UvA
+ Instituur voor Nederlandse Geschiedenis

Brieven Willem van Oranje Online

2005-04-29T11:54:00.000+02:00

et Instituut voor Nederlandse Geschiedenis bracht alle voor zover bekende brieven van Willem van Oranje uit 194 archieven in 13 landen samen in één database op het internet. Historici, studenten en belangstellenden kunnen deze brieven online in pdf-format raadplegen.

Van de 12.609 documenten zijn er 4968 aan de prins gericht . De overige 7641 waren uitgaande brieven, waarvan de prins er 254 zelf schreef. Hierbij zijn brieven aan zijn echtgenotes en zijn broer.

Er zijn veel brieven verloren gegaan. Waarschijnlijk schreef hij twee tot drie keer zoveel brieven. De meeste brieven zijn geschreven door secretarrissen en klerken, die de prins alleen ondertekende.

De belangrijkste vondst waren zogenaamde `formulierboeken´ uit de periode 1572-1575. Hierin werden 1786 brieven gebundeld en die waarschijnlijk als voorbeeldbrieven gebruikt werden.

Link: De Correspondentie van Willem van Oranje

Leeftijd eerste hominide wellicht naar 7 miljoen jaar

2005-04-10T15:27:00.001+02:00

r is aanvullend bewijs gevonden in de woestijn van Tsjaad, dat de schedel die in 2001 gevonden is en gedateerd werd op 6 tot 7 miljoen jaar oud inderdaad een hominide (mensachtige) is.

In 2001 vond de Franse antropoloog Michel Brunet van de universiteit van Poitiers, in Tsjaad kaak fragmenten, enkele tanden en bijna een gehele schedel die zij identificeerden als een mensachtige van een nog onbekende soort, de Sahelanthropus tchadensis. De ouderdom bepaalden zij op 6 tot 7 miljoen jaar.

Het formaat van de schedel suggereert dat de Sahelanthropus de herseninhoud had van een chimpansee, maar dat de gelaadskenmerken en de structuur van de tanden leken op die van de latere mensachtigen.

Wetenschappers van de universiteit van Michigan in Ann Arbor betwisten dat het om een mensachtige gaat. Zij concludeerden dat het meer om de fosilen van een aap gaat.

In het wetenschappelijk tijdschrift Nature van deze week, april 2005, publiceerde Michel Brunet met zijn team, een artikel met nieuw bewijs dat het om een homonide gaat. De Sahelanthropus leefde volgens Brunet net na de afsplitsing van de homoniden van de chimpansee voorouders.

Uit een geavanceerde gecomputerizeerde, driedimensionale reconstructie blijkt dat de Sahelanthropus een relatief plat gezicht had en dat de opening van de ruggengraad binding naar voren is geplaatst. Beide zijn hominide karakteristieken. Vooral het laatste betekent dat het wellicht een rechtop lopende soort was.

Professor Wolpoff van de Universiteit van Michigan is nog niet overtuigd. De schedel bevat volgens hem bottige stukjes die mogelijk dienden voor nek spieren, die te groot zijn voor een rechtop lopende soort.

Zie ook : AP Prehistorie jaartallen

Untangling Ancient Roots: Earliest hominid shows new, improved face, Science News
Scientists delight in ancient skull find, BBC News
Website Paleontologie Tsjaad
La mission paléoanthropologique franco-tchadienne

Italië: Il Risorgimento; strijd voor vrijheid en eenheid

2005-03-03T14:00:00.000+01:00

(1800 - 1900)
Terug naar index

Italië: Il Risorgimento; strijd voor vrijheid en eenheid

door Daan Diederiks

et het "Risorgimento" wordt de periode in de Italiaanse geschiedenis (1820-1871) aangeduid die leidde tot de eenwording en onafhankelijkheid en die de basis legde voor het moderne Italië. Het resultaat van deze periode van opstanden was een onafhankelijk koninkrijk onder leiding van Victor Emanuel van Savoye, koning van Sardinië- Piëmonte.

Deze periode van opstand en verzet in Italië stond niet op zichzelf, maar was een onderdeel van een revolutionaire eeuw. De belangrijkste kracht van verandering was de industriële revolutie. De agrarisch en handels landen in Europa veranderden in de loop van de eeuw tot ware industrie naties. Dit ging gepaart met sociale veranderingen, die de basis vormen voor revolutionaire politieke veranderingen. De opkomende stedelijke burgers werden mondig en wilden zeggenschap in het bestuur.

Risorgimento als zij-toneel

Op het hoofd-toneel stonden Frankrijk en Duitsland. Vooral Bismarck zou met de eenwording van Duitsland en zijn overwinning op Napoleon III zijn stempel drukken in het Noord-Europese hartland. De eenwording van Italië speelde zich vanuit het gezichtspunt van de grote machten af op een zij-toneel. De veranderingsprocessen ten noorden en zuiden van de Alpen hebben elkaar zodanig beinvloed dat zij niet los van elkaar gezien kunnen worden.

De Europese context van de opstand

Na de definitieve val van Napoleon met zijn verlies bij Waterloo in 1815, hergroepeerden de nog bestaande monarchiën in Europa zich. De voornaamste monarchale machten waren Tsaristisch Rusland, het keizerrijk Oostenrijk en het koninkrijk Pruisen. Zij sloten in Wenen de `Heilige Alliantie´. Dit bondgenootschap werd gesloten om de vrede in Europa te bewaren door onderlinge bijstand te verlenen als de status quo bedreigd zou worden. Men was bang voor Franse agressie, zoals men dit ook voor Duitse zou zijn in de twintigste eeuw.

Initiatiefnemer van de `Heilige Alliantie´ was de Russische Tsaar Alexander I. Samen met de Oostenrijkse diplomaat vorst Klemens von Metternich deelde hij de afkeer van het opkomend nationalisme en de verspreiding van de Frans revolutionaire ideeën. Von Metternich zag hierin een groot gevaar voor het Habsburgse Oostenrijk. Het nationalisme zou Oostenrijk, met zijn vele nationaliteiten, immers uit elkaar doen spatten en de liberale staatsideeën zouden de monarchie ondergraven.

Deze ideeën leunden zwaar op het vestigen van (grond)rechten en het afschaffen van veelal feodaal gewoonterecht. Dit was tegen alles waar von Metternich voor stond. Hij was een reactionaire- conservatief, die niet geloofde dat rechten door wetgeving tot stand gebracht konden worden. Rechten, volgens Metternich, bestonden in de natuurlijke orde der dingen.

Om het opkomende liberalisme te voorkomen streefde de `Heilige Alliantie´ naar `de hoge waarheden die de heilige religie van onze zaligmaker onderwijst´. Wat zoveel wil zeggen dat gestreefd werd naar christelijke- legitimiteit en staatkunde. Dit betekende dat Rusland, Pruisen en Oostenrijk elkaar steunden om de monarchie, immers regerend bij gratie gods, in stand te houden. Bij gelegenheid merkte Tsaar Alexander op; "Republieken zijn niet in de mode." Zelf had hij zich bekeerd tot een in die tijd in de mode zijnde mystieke christelijke beweging.

Het Congres systeem

Engeland sloot zich bij de drie aan. Samen vormden zij de `Grote Alliantie´. Het is dit verbond dat regelmatig congressen organiseerde om problemen te bespreken en op te lossen en vooral afspraken maaktte over het onderdrukken van onafhankelijkheids-opstanden, zoals die in Spanje en Napels in 1820.

Het congres systeem had een relatief kort leven, maar bepaalde wel de loop van de verhoudingen in Europa in de negentiende eeuw. De ontwikkelingen zijn in fasen op te splitsen.
De eerste is de restoratieve periode van 1815 tot 1848. De conservatieve krachten slaagden, erin met wisselend succes, in Europa de rust te bewaren en staatshervormingen tegen te gaan, totdat in 1848 de spanningen te hoog opliepen en in heel Europa revoluties uitbraken.

De tweede fase is het revolutiejaar 1848 en de directe nasleep.

Frankrijk

Het revolutiejaar begon met een opstand in Parijs. De liberale oppositie won aan kracht en maaktte kans de verkiezingen te winnen. De conservatieve minister Guizot verbood verkiezingsvergaderingen, waarop de februari opstand uitbrak. De koning en Guizot vluchtten hierna. De voorlopige regering had onder druk van de slechte sociaal-economische toestand van grote groepen armen, nationale werkplaatsen laten inrichten. Dit bleken echter revolutionaire broedplaatsen en werden daarom in juni door de nieuw verkozen regering weer opgeheven. De woede van het volk was gewekt. In juni kwam het in opstand. Minister van oorlog Cavaignac onderdruktte dit zeer bloedig (circa 10.000 doden en 12.000 arrestaties).
Cavaignac werd tot de nieuwe presidentsverkiezingen tijdelijk dictator. De verkiezingen verloor hij vervolgens van Lodewijk Napoleon, die zich een jaar later, in 1852, door het volk tot keizer liet kiezen.

Oostenrijk

Oostenrijk raaktte ook in het nauw. Metternich vluchtte hals over kop naar Engeland. In mei moest keizer Ferdinand Wenen zelfs verlaten. Hij vluchtte naar Innsbruck. Keizerlijke troepen moesten in oktober heftige strijd leveren om Wenen te heroveren. In juli riep de keizer de hulp in van de `Heilige Alliantie´om de opstand in Hongarije neer te slaan. De Tsaar viel met een leger van 120.000 man Hongarije binnen en herstelde de oude orde.

Binnenslands werd het bestuur rigide gecentraliseerd en streefde men naar het uitroeien van iedere vorm van constitutionalisme. Een criticus uit die tijd zei eens dat het Oostenrijkse bestuur bestond uit: "een staand leger soldaten, een zittend leger van bureaucraten, een knielend leger van priesters en een kruipend leger van informanten."

Duitsland

Ook in Duitsland was er verandering op til. De verstedelijkte gegoede burgers en handwerkslieden volgden het Franse voorbeeld. Zij gingen massaal in demonstratie de straat op. Men hield redevoeringen, petities en verklaringen werden opgesteld en barricaden beklommen. Men riep om politieke rechten en persvrijheid, vrijheid van vergadering en algemeen kiesrecht, een parlement en ministerieële verantwoordelijkheid.

In Frankfurt kwam het parlement bijeen om hervormingen te bespreken. Het zou op niets uitlopen omdat er teveel problemen tegelijk opgelost moesten worden, de verdeeldheid tussen de vele partijen te groot was en het de machtsmiddelen ontbrak om eenheid te smeden.
De conservatieve reactie die opgang kwam leidde tot veel gesneuvelden, vervolgden en vluchtelingen naar Amerika. Pas na 1858, na het aantreden van koning Wilhelm I van Pruisen, zou een nieuw tijdperk aanbreken.

Nadat alle liberale revoluties vrijwel vruchteloos waren gebleken, was voor velen duidelijk dat alleen idealisme onvoldoende was. De verliezaars bezonnen zich op twee manieren. De radicalen waren er eens te meer van overtuigd dat democratisering zonder een oplosing van het sociale vraagstuk niet mogelijk was. De gematigden daarentegen realiseerden zich dat met een realistische benadering van de zittende machten, meer te bereiken zou zijn geweest.

Toch erkenden sommige regerende vorsten, onder invloed van de revolutionaire onwikkelingen elders in Europa, dat beheerste veranderingen te verkiezen waren boven de onrust van eindeloze onderdrukking. Er werden in enkele, voornamelijk kleine staten, hervormingen doorgevoerd, die de grondslag zouden vormen voor hun moderne democratische systemen. Zo stelde koning Willem II in Nederland een staatscommissie in onder leiding van Thorbecke om de grondwet te herzien.

Het sluitstuk van deze fase is de overwinning van Bismarck in de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871. Met zijn overwinning wist Bismarck alle Duitse staten achter zich te krijgen. Na de inname van Parijs kon in het slot van Versaille het Duitse Keizerrijk uitgeroepen worden.

Vanaf 1871 tot 1914 rivaliseerden de Europese staten steeds intenser. De rivaliteit uitte zich in diplomatieke hergroepering, herbewapening en de race om koloniën. Uiteindelijk liep het vast in de loopgraven van de "Grande Guerre" in Noord-Frankrijk.

Het verloop van Il Risorgimento

Het Begin

Ook in Italië keerde na de val van Napoleon in 1815 de oude orde weer terug. De nieuwe of teruggekeerde soevereinen in de Italiaanse staatjes, waarvan vele vazalstaten van Oostenrijk, gingen over tot onderdrukking van liberale ideeën. Zij streefden naar restauratie van oude aristocratische verhoudingen. Alle Franse instituties, door Napoleon ingesteld, werden afgeschaft.

De Franse ideeën bleven echter voortleven en kanaliseerden zich in het liberalisme. Het bindende ideaal werd het verdrijven van alle niet-Italiaanse heersers en de vorming van een moderne nationale Italiaanse staat.

Deze stroming liet zich niet meer onderdrukken. Er braken in 1820 en 1821 op Sicilië en in Napels opstanden uit onder leiding van de Carbonari, geheime onafhankelijkheids verenigingen. In 1830 brak er zelfs, onder invloed van de juli-revolutie in Parijs, opstand uit in Rome. Steeds kon alleen met de hulp van Oostenrijk de oude orde hersteld worden.

Een belangrijke rol speelde ook de beweging Giovane Italia (Jong Italië) van Giuseppe Mazzini (1805-1872). Mazzini was een nationaal revolutionair, een propagandist en profeet. Hij zweepte zijn landgenoten op uit hun apathie en creerde een nationale ideologie. "Een natie is de alomvattendheid van burgers die dezelfde taal spreken," verklaarde Mazzini. Zijn streven was om in heel Europa nationale en democratische grondwetten te vestigen, met het taalprincipe als uitgangspunt. Hiertoe richtte hij in 1834 een internationale tak op van zijn "jonge Italianen", de "Jonge Europeanen".

Het revolutiejaar 1848 in Italië

Het revolutiejaar 1848 werd uiteindelijk een ramp voor de opstandelingen. In Venetië en Rome werden aanvankelijk onafhankelijke republieken uitgeroepen. Sicilië en Napels keerden zich tegen Ferdinand II, hun Bourbon koning. Hij werd gedwongen een liberale grondwet in te stellen. Een paar maanden later echter, liet hij de liberalen in Napels uitmoorden en het parlement ontbinden.

Koning Karel-Albert van Sardinië kondigde een liberale grondwet af, die uitdrukkelijk als blauwdruk moest dienen voor een onafhankelijk Italië. Ook riep Karel-Albert een heilige oorlog tegen Oostenrijk uit. Na de zware nederlaag bij Custoza, trok hij zich terugtrok naar Milaan, waar hij door de bevolking werd verjaagd. Het enige dat erop zat was een voorlopige vrede met Oostenrijk.

Mazzini wist intussen de macht in de kerkelijke staat te grijpen, die hij nu uitriep tot het "ideële centrum van de natie." Paus Pius IX vluchtte naar het eilandje Gaëta, vlak voor de kust, nabij Napels, en riep de hulp in van Oostenrijk, Frankrijk en Napels.

Vrijheidsstrijder Garibaldi wist, met een vrijwilligersleger, aanvankelijk de Franse troepen van Lodewijk Napoleon tegen te houden. Maar zijn positie werd onhoudbaar toen de Fransen Rome belegerden. In juli 1849 wist hij de belegering te doorbreken en kon hij vluchten.

In maart 1849 hervatte koning Karel-Albert de strijd tegen Oostenrijk, maar hij werd bij Novara verslagen, waarna hij de troon overdroeg aan zijn zoon Victor Emanuel II. Die, als een van zijn eerste regeringsdaden, vrede sloot met Oostenrijk.

Na de vlucht van Mazzini en Garibaldi uit de kerkelijke staat en de terugkeer van Paus Pius IX verliet deze, geschrokken door het radicalisme van Mazzini, al snel zijn liberale sympathiën.

Napels-Sicilië en Toscane sloten zich aanvankelijk na een volksstemming bij Sardinië aan. De opstanden werden er onderdrukt en zij maakten zich weer los. Ook de revoluties in Rome en Venetië werden weer teruggedraaid door heroveringen van de Oostenrijkse veldmaarschalk Radetzky.

Deze Radetzky was voor Oostenrijk degene die meedogenloos orde op zaken stelde. De al 82 jarige Radetzky bleef na zijn overwinningen tot 1857 Gouverneur-Generaal van de noord-Italiaanse bezittingen van Oostenrijk.

Eind augustus 1849 waren alle opstanden onderdrukt en alle liberale constituties weer opgeheven. Behalve die in Sardinië- Piëmonte, waar koning Victor Emanuel II, samen met zijn latere minister-president Cavour, de constitutionele-monarchie en het eenheidsstreven in stand hield.

Met Cavour naar eenheid

De term "Il Risorgimento" is te danken aan de krant met deze titel, mede opgericht door graaf Camillo di Cavour (1810-1861), premier van Sardinië-Piëmonte en de meest effectieve leider van de Italiaanse opstand.

Na de mislukte revoluties van 1848 realiseerde Cavour zich dat met het revolutionaire pad, het doel, een onafhankelijke Italiaanse eenheidsstaat, niet te bereiken was. Hij distantieerde zich van het radicalisme van Mazinni en Garibaldi. Cavour was een realistisch politicus. Hij was geen republikein zoals Garibaldi en ook geen theoreticus als Mazzini, maar hij werkte wel met hen samen waar dat mogelijk was, om een constitutionele monarchie tot stand te brengen in een verenigd Italië.

Cavour wilde van Sardinië-Piëmonte een liberale modelstaat maken. Een voorbeeld voor heel Italië. Hij moderniseerde het bestuur en de economie en perkte de macht van de katholieke kerk in.

Zijn buitenlandse politiek stond ook in het teken van het streven naar Italiaanse eenheid. Hij steunde de Engels- Franse coalitie tegen Rusland in de Krimoorlog (1854- 56). Met deze steun hoopte Cavour dat Frankrijk hem zou steunen in zijn strijd tegen Oostenrijk.

Lodewijk Napoleon III zag zichzelf als boodschapper van de moderniteit. Het nationaliteiten-principe beschouwde hij als het volgende stadium in de geschiedenis. Cavour vond daarom aanvankelijk veel gehoor voor zijn Italiaans nationalisme bij de Franse keizer.

Tijdens geheime onderhandelingen in Plombières spraken Napoleon en Cavour af dat de Fransen Sardinië-Piëmonte te hulp zouden komen bij een Oosenrijkse aanval en dat Oostenrijk dan uit Italië verdreven zouden worden. Hiervoor verlangde Napoleon wel dat Frankrijk Nice en Savoye in ruil mocht inlijven.

In april 1859 verleidde Cavour met een list Oostenrijk tot het verklaren van oorlog, waarna een Frans leger over de Alpen trok. Er voltrokken zich twee belangrijke veldslagen, Magenta en Solferino, die door de Fransen en Sardijnse troepen werden gewonnen.

Nu had Napoleon III zichzelf in een moeilijke situatie gemanouvreerd. De Pruisen mobiliseerden hun troepen langs de Rijn. Zij waren huiverig voor de Franse invloedsfeer in Italië. De Franse steun aan Sardinië wakkerde de roep om meer Duitse eenheid aan. De Nationalleberale Partei nam nadrukkelijk Cavour als voorbeeld. Zij zette zich af tegen Oostenrijk en wilde de Duitse eenheid onder leiding van Pruisen. Napoleon droeg met zijn politieke steun aan Cavour bij aan het proces dat uitmonde in de Duitse eenwording in 1871. Hij ging daarmee rechtstreeks in tegen de traditionele Franse politiek van Richelieu om de Duitse staten juist zoveel mogelijk te verdelen.

Kissinger

Henry Kissinger haalt dit gemanouvreer van Napoleon III in zijn boek Diplomacy aan als voorbeeld van een politiek van goede bedoelingen die totaal verkeerd kunnen uitpakken. Met verkeerd bedoeld hij dat de politiek van Napoleon III uiteindelijk niet de Franse belangen diende, maar tot gevolg had dat zij in drie oorlogen door Duitsland verslagen werd.

Frans verraad

Napoleon III sloot, na militaire overwinningen, een voor Cavour onverwachtte vrede met Oostenrijk. Lombardije werd aan Sardinië-Piëmonte toegekend, maar Venetië bleef bij Oostenrijk. Verder bood Napoleon de Italianen de gelegenheid om van de bestaande staten een federale unie te maken, met de Paus aan het hoofd.

Dit plan stond Cavour, noch andere Italianen aan. Cavour was zo verontwaardigd over het verraad van Napoleon III, dat hij aftrad als premier van Sardinië-Piëmonte. In januari 1860 trad hij echter weer aan om de onderhandelingen over de definitieve afstand van Nice en Savoye te hervatten.

In Italië ging de revolutie ondertussen voort. In Toscane, Modena en Parma werden de heersers verdreven. Na verkiezingen sloten zij zich aan bij Sardinië-Piëmonte.

Tocht der duizenden

Garibaldi ondernam zijn beroemde "tocht der duizenden". Vanuit Genua vertrok hij per schip naar Marsala op Sicilië. Trok door Sicilië en Calabrië op richting Napels. Daarna dreigde hij naar Rome op te trekken en de kerkelijke staat te veroveren.

Cavour moest nu in actie komen. Hij steunde Garibaldi in zijn tocht door zuid-Italië, maar hij had in Plombières met Napoleon III afgesproken dat de kerkelijke staat onafhankelijk zou blijven onder de Paus. De succesvolle militaire campagne van de republikein Garibali gooide roet in het eten. Het Sardijnse leger trok op naar Napels, om Garibaldi daar tegen te houden. Met Napoleon III sprak Cavour af dat zijn troepen op hun tocht naar het zuiden de kerkelijke staat ongemoeid zouden laten, zodat een conflict met Frankrijk vermeden kon worden.

Garibaldi wist Napels met zijn `vrijscharen´ eerder te bereiken dan Victor Emanuel II. Hij verdreef de Bourbon koning Ferdinand II en vestigde zichzelf als dictator. Nadat de bevolking van het Koninkrijk der Beide Siciliën zich in een volksstemming had uitgesproken voor aansluiting bij Sardinië-Piëmonte, legde Garibaldi zich neer bij de suprematie van de koning. Om hun eensgezindheid te tonen, reden Victor Emanuel en Garibaldi samen in een open rijtuig in victorie door de straten van Napels, toegejuicht door de bevolking.

Proclamatie Koninkrijk

In maart 1861 kwam in Turijn een parlement met vertegenwoordigers uit heel Italië bijeen. Het parlement riep het Koninkrijk Italië uit, met Victor Emanuel II als koning, "bij gratie gods en de wil van de natie."

Het koninkrijk omvatte heel Italië, behalve Venetië, dat nog bij Oosenrijk hoorde en de kerkelijke staat, waarvan de onafhankelijkheid door Frankrijk gegarandeerd werd. Tot 1870 bleven er Franse troepen gelegerd.

In 1866 werd Venetië bij Italië getrokken, als beloning voor de Italiaanse steun aan Pruisen tegen Oostenrijk in hun conflict om de dominantie in de Duitse staten en de vestiging van de Noord-Duitse bond, onder leiding van Pruisen.

Toen Napoleon III in 1870 zijn troepen uit de kerkelijke staat terugtrok, om in te zetten in de oorlog tegen het Pruisen van Bismarck, werd Rome alsnog triomfantelijk door het Koninkrijk Italië ingenomen en was de eenheid voltooid.

Het Risorgimento betekende het einde van de heerschappij van buitenlandse machten, die onderling eeuwen lang de dienst uit maakten op het Italiaanse schiereiland. De oude monarchiën van Habsburgers, Oostenrijkers en Bourbons waren verdwenen. De nieuwe machthebbers kregen te maken met een Italië dat op vele gebieden diep verdeeld was, sociaal, economisch en politiek.

Italië werd uiteindelijk tot een politieke eenheid gemaakt door het heilige vuur van Mazzini, de roekeloze dapperheid van Garibaldi en de berekenende politiek van Cavour.

Daan Diederiks

Bronnen

+ H. Brugmans en F. H. Fischer, Geschiedenis der Wereld,
+ N. Davies, Europe; A History, 1996
+ H. Kissinger, Diplomacy, 1994
+ R.R. Palmer, A History of the modern world, Eighth Edition 1995
+ K. Ploetz, Auszug aus der Geschichte, 1960
+ B. Russell, Freedom and Organization 1814-1914, 1934
+ Grote Winkeler Prins Encyclopedie, Achtste druk.

De Nederlandse Politiek en de Joodse Vluchtelingen

2005-01-25T13:31:00.000+01:00

Historisch artikel

(1900 - 1950)
Terug naar index

De Nederlandse Politiek en de Joodse Vluchtelingen
van 1933 tot 1940

door

Daan Diederiks

17 september 1999

Inhoud
Inleiding

I Periodisering vluchtelingen Vraagstuk
II Publieke Opinie
III Een Rechtvaardige Behandeling
IV Parlementaire Invloed?
V Conclusies
Literatuur
Noten

Inleiding

Het politieke klimaat was in de jaren dertig in Europa niet bepaald gunstig om vluchteling te zijn, laat staan een Joodse vluchteling. Na de machtsovername van Hitler en zijn Nationaal- Socialisten in 1933 nam de stroom vluchtelingen vanuit Duitsland gestaag en dramatisch toe.

Een in Nederland aankomende vluchteling trof een religieus en ideologisch verdeeld land, dat door het verzuilingssysteem bijelkaar gehouden werd.

Het parlement bestond voor ongeveer 30% uit katholieken, 30% uit protestanten van verschillende pluimage, 10% uit liberalen, 20% uit Sociaal Democraten, en voor 4% uit Communisten. Vanaf 1937 waren er 4% Nationaal Socialisten in het parlement.

De regering werd gedurende vrijwel de gehele jaren dertig gevormd door een coalitie tussen Protestanten met hun grote leidsman Colijn als premier, katholieken en een enkele liberaal.

In het navolgende zal ik de vraag behandelen hoe de Nederlandse politieke partijen tegenover de joodse vluchtelingen uit Duitsland stonden en wie het vluchtelingenbeleid bepaalde. Was dat de regering, of het parlement, of kon het parlement het regeringsbeleid in belangrijke mate beinvloeden? En welke rol speelden de beleidsambtenaren in deze. Hun houding was immers van wezenlijk belang, aangezien zij na de vlucht van Koningin Wilhelmina en haar regering de hoogste Nederlandse bestuurders werden toen de Duitsers het voor het zeggen kregen.

I
Periodisering Vluchtelingen vraagstuk

De internationale spanningen namen na de machtsovername van Hitler toe. Een belangrijk spanningsverhogend element was de Nationaal- Socialistische politiek ten opzichte van wat zij meenden dat ‘volksvreemde elementen’ waren. De dreiging die van de anti- semitische politiek uitging was voor vele joden na de Nazi machtsovername zo groot dat zij besloten Duitsland te verlaten.

Op dit punt begon dan ook de Nederlandse politiek tegenover vluchtelingen. De eerste[1] fase is eenperiode van oriëntatie, die liep van het voorjaar van 1933, tot het voorjaar van 1934. De vluchtelingen die Nederland binnenkwamen vielen onder een oude vreemdelingen wet, de wet van 1849.

In het parlement zijn er interprelaties van L. de Visser van de CPH en in de Eerste Kamer van J. Oudegeest van de SDAP. Minister J. Donner van Justitie erkende dat de oude wet niet meer passend was en stelde een nieuwe wet in het vooruitzicht.

Er waren echter vervroegde verkiezingen uitgeschreven die door Colijn en zijn ARP gewonnen werden. Het tweede ministerie Colijn trad nu aan, met een andere minister van Justitie, de katholiek van Schaik. De nieuwe wet werd op de lange baan geschoven. Nederland nam internationaal enkele initiatieven, waaronder het instellen van een Hoge Commissaris van de Vluchtelingen bij de Volkenbond.

In het voorjaar van 1934 begon de periode waarin het politieke klimaat voor de vluchtelingen ongunstiger werd. Vooral onder invloed van het ministerie van Economische zaken, die de zo belangrijke economische betrekkingen met Duitsland niet op het spel wilde zetten werd de toegang tot Nederland geleidelijk aan moeilijker gemaakt. Er heerste nog grote werkloosheid in Nederland. Het verkrijgen van werkvergunningen werd vooral in de branches waar joden traditioneel in opereerden sterk ingeperkt.

Na de Anschluss van Oostenrijk in het voorjaar van 1938 begint de periode van de ‘gesloten grens’ die duurt tot mei 1940.

Het inmiddels alweer vierde ministerie Colijn regeerde, met op justitie de katholiek Goseling. Onder zijn leiding werd de nieuwe wet geheel op de lange baan geschoven. In de kamer merkt hij in maart 1937 op dat een nieuwe wet niet haalbaar is. “Die verantwoordelijkheid kan zij [de regering, DD] in de tegenwoordige omstandigheden niet overdragen of delen met andere instanties.”[2]

II
De Publieke Opinie

Aanvankelijk had men in Nederland weinig begrip voor de ware aard van het Nationaal-Socialisme en zag men de machtsovername van Hitler niet als een wereldschokkende gebeurtenis.[3]

Zo schreef prof. D.Cohen, de latere omstreden voorzitter van de Joodse Raad, in het Algemeen Handelsblad in 1933 een waarschuwend artikel over de oorlogsdreiging die uitging van de machtsovername van Hitler.

In zijn memoires schrijft hij daarover dat “het bleek mij wel, dat aan deze gedachte niet alleen geen geloof werd geschonken, maar dat men haar in politiek opzicht niet oirbaar vond. (…) dat men het wereldgebeuren niet mocht beoordelen vanuit het standpunt ener kleine groep of het lot dat deze getroffen had en waaraan voor een deel zij ook zelf schuld kon wezen.”[4]

Volgens Michman zagen de opinierende bladen het vluchtelingenprobleem tot 1938 niet als een werkelijke bedreiging.[5] De houding van de protestanten en katholieken werd voornamelijk beheerst door traditionele gevoelens en dogma’s ten aanzien van joden.

Zo stonden de katholieken en anti-revolutionaire protestanten (48% van de bevolking) tegenover andere protestanten, liberalen, socialisten en communisten, samen ongeveer 46% van de bevolking. Daarbij moet bedacht worden dat de bevolking aanvankelijk een veel grotere afkeer had van communistisch- Rusland dan van nazi- Duitsland. Na 1933 bleek de NSDAP een ‘niet geringe’ aantrekkingskracht te bezitten.[6] Vooral in de kringen die door de Russische revolutie veel geld verloren hadden.

Een fraai voorbeeld hiervan is te vinden in het al aangehaalde parlementaire debat tussen de Goes van Naters (SDAP), de Visser (CPH) en minister van Justitie Goseling (RKPS). De Heer de Goes had Goseling gevraagd naar zijn politiek ten aanzien van geheime NSDAP propaganda organisaties in Nederland. In hetzelfde debat had de Visser stevige kritiek op de “rechteloosheid van vluchtelingen”.

Goseling gebruikt vervolgens het punt van de heer de Goes van Naters om de Visser, als lid van een partij die onder bevel staat van de Communistische Internationale (een buitenlandse organisatie) in de hoek te zetten. Tegelijk verschaft het hem een uitweg uit de vraag waarom de vluchtelingen zo rechteloos zijn.[7]

Van massale hulpacties of van een massale roep om een rechtvaardiger beleid tegenover vluchtelingen is nooit sprake geweest. Er werd wel individueel hulp geboden, maar van een beweging die voortkwam uit een massale verontwaardiging zoals in de tegenwoordige tijd wel eens wil oprispen is nooit sprake geweest.

Zo signaleerde de fractie- voorzitter van de SDAP, de heer Albarda na de kristallnacht “een groot sentiment onder het Nederlandschen volk” om hulp te bieden. Hij vraagt de regering meer te doen dan zij op dat moment deed, maar minister- president Colijn kon deze roep gemakkelijk smoren door te verwijzen naar de grote aantallen, de economische druk en bovenal op een ondergrond van anti- semitisme dat alleen maar aangewakkerd zou worden. “Dat zeg ik in het belang van onze Nederlandsche Joden zelf. In dezen tijd is geen enkel volk van huis uit volkomen vrij van anti- semitisme: de sporen ervan worden ook in ons land gevonden en wanneer men nu ongelimiteerd een stroom vluchtelingen uit het buitenland hier zou binnen laten, zou het noodzakelijk gevolg ervan zijn, dat de stemming in ons eigen volk ten opzichte van de Joden een ongunstige kentering zou kunnen ondergaan.”[8]

Hier liet Colijn duidelijk zijn oren hangen naar het sentiment dat de NSB opriep. Dat dit standpunt een reactie is op de NSB en de regering Colijn met deze zienswijze zonder veel protest kon instemmen blijkt onder meer uit het memorie van antwoord bij de Rijksbegroting van 1938. “Vermeden moet worden alles wat de strekking heeft duurzame vestiging in ons reeds zo dicht bevolkte land te bevorderen. Het laatste gezichtspunt is ook van belang voor wat het standpunt betreft van die leden, die van mening zijn, dat tegen toelating van vreemdelingen op Nederlandsch grondgebied met kracht dient te worden opgekomen, daar een verder binnendringen van vreemde elementen schadelijk zou zijn voor de handhaving van het karakter van den Nederlandschen stam. Ook de Regeering is van oordeel, dat in beginsel ons beperkt territoir voor de eigen bevolking moet blijven gereserveerd.”[9]

De Nederlandse regering werd na de Kristallnacht toch door het parlement gedwongen de toelatingsquota te versoepelen van 2000 naar 7000, uiteindelijk neerkomend op 10.000 toegestane vluchtelingen.[10]

De al genoemde Albarda illustreerde zijn oproep meer mensen na de Kristallnacht toe te laten aldus: “Ik denk ook aan de dingen die zich gisteren hebben voorgedaan op Schiphol. Wanneer de beschrijving daarvan welke de couranten van heden morgen hebben gebracht, juist is, kan men niet anders zeggen dan dat zich toonelen hebben afgespeeld, welke hartverscheurend moeten worden genoemd. Het feit, dat menschen, die daar zijn aangekomen en waarschijnlijk niet allen in het bezit zijn geweest van de papieren in zoodanigen staat, als noodig is om hier verblijf te krijgen, per keerend vliegtuig moesten worden teruggezonden terwijl een enkele van hen zelfs in een zoodanige gemoedbeweging was, dat men het onverantwoord achtte hen in een vliegtuig te plaatsen, zoodat men hen tusschen twee rechercheurs met een auto heeft teruggebracht over de Duitsche grens, die hij meende in de goede richting te hebben gepasseerd, heeft mij zoodanig aangegrepen, dat ik mij afgevraagd heb of dit wel het juiste beleid is geweest.”[11]

Toch won ook bij hem het ijzingwekkende realisme van die tijd. Tot zijn eigen achterban, die veel meer geneigd was vluchtelingen in grote getale op te nemen, sprak hij: “Zoo onbeperkt als wij in 1914 de vluchtelingen uit Antwerpen in ons land hebben toegelaten, van wie verwacht kon worden, dat zij eerlang naar België zouden terugkeren, kunnen wij thans geen toegang tot ons land verschaffen. Het is onaangenaam dat het niet kan, maar het kan niet.”[12]

III
Een Rechtvaardige Behandeling

Tijdens de beschouwingen over de begroting van het ministerie van Justitie in het najaar van 1937 staan er twee zaken hoog op de agenda. De eerste is een wijziging in de echtscheidingsregels en het tweede onderwerp is de vreemdelingen wet. De confessionele afgevaardigden besteden zeer ruime aandacht aan de echtscheidings problematiek en slechts enkelen van hen besteden aandacht aan het vreemdelingen vraagstuk. Bij de liberale, socialistische en communistische leden is het juist andersom.

De liberale mevrouw Bakker- Nort verzoekt evenals de sociaal- democraat Donker aan minister Goseling eindelijk een nieuw wetsontwerp in te dienen. Donker verzoekt zelfs het ontwerp dat er al is te publiceren, maar de minister weigert dit.

Mevrouw Bakker- Nort doet een beroep op het humanisme en de Nederlandse traditie van gastvrijheid voor vluchtelingen. Zij constateerde daarentegen dat de politie overgaat tot hardhandige uitzettingen. “Deze wettigen de verzuchting, dat de vlam van enthusiasme, die in den tijd van het humanisme zoo hoog oplaaide, voor het recht van elk mensch op een menschwaardig bestaan, thans wel heel wat lager brandt, elders, maar ook hier.” En de heer Donker constateerde: “In strijd met de wet van 1849 is iedere vreemdeling hier te lande zonder eenige rechtspositie en geheel aan de willekeur van de politie overgeleverd. Die toestand is onhoudbaar en een rechtstaat als Nederland onwaardig.”

De heer de Visser van de CPH bracht het nog het sterkst onder woorden: “ De toestand, waarin die vluchtelingen verkeeren, die hier naar oude tradities proberen vrij asyl te krijgen, kan men zelfs niet onder woorden brengen. (…) Vaak komt het voor, dat deze menschen vele maanden in een politiebureau of een huis van bewaring zitten opgesloten en ten slotte terechtkomen in de cavaleriekazerne te Amsterdam en naar het schijnt worden zij daar met opzet zoo behandeld, dat zij er sterk over denken, om maar ‘vrijwillig’ bij Vaals de grens over te gaan met de kans, dat zij in handen van de Gestapo worden gespeeld.”

Het is mevrouw Bakker- Nort die de minister de meest concrete voorstellen doet waaraan een nieuwe ‘rechtvaardige’ vreemdelingen wet zou moeten voldoen. Het zijn drie punten: In de eerste plaats moet vastliggen wanneer een vreemdeling ‘uitgeleid’ mag worden, in de tweede plaats moet er een wijze van procederen vastliggen om willekeur door de instanties tegen te gaan en ten derde dient er bij ‘uitgeleiding’ een beroepsmogelijkheid te zijn bij een hogere instantie, hetzij bij de minister, hetzij bij de rechter.

Onrust en bezorgdheid klinkt ook van protestantse zijde. Niet zozeer ten aanzien van een onrechtvaardige behandeling van vluchtelingen, maar meer om het behoud van de eigen cultuur. De heer Zandt besteedde in zijn bijdrage overwegend aandacht aan de echtscheidingsvraagstukken, maar wil aan het eind van zijn bijdrage nog iets kwijt over de vluchtelingen: “Tenslotte nog een enkele opmerking. Wij zien den grooten stroom vreemdelingen met bezorgdheid ons land binnen trekken. Het is boven alles zaak, dat ons Volkskarakter bewaard wordt. De regeering zelf deelt mede, dat daaronder zijn gevaarlijke elementen, zoowel politiek als in zedelijk opzicht. Wordt ook ten aanzien van dezen wel voldoende waakzaamheid betracht?

Mijnheer de Voorzitter! Hier staan gewichtige belangen op het spel. De Regeering hebbe te waken, dat Nederland voor de Nederlanders blijft en dat Nederland zijn Protestantsch karakter beware.”

De katholieke minister Goseling van Jusitie zegt aan de kritikasters van zijn beleid uiteindelijk niets toe. Hij meende dat vreemdelingen niet onrechtvaardig en willekeurig behandeld werden en dat derhalve een nieuwe regeling niet noodzakelijk was. Ook al omdat de eisen die mevrouw Bakker- Nort stelde zo minimaal waren. Vreemdelingen die uitgeleid werden konden immers nog bij hem in beroep gaan. Iets dat hij zo wilde houden. “Vaste normen, welke de oplossing als het ware in zich bergen, kunnen naar mijn overtuiging (…) niet worden gegeven. Daarvoor zijn de omstandigheden te uiteenlopend en is ook de toekomst helaas te onzeker. Om die redenen zou ik ook een geheel nieuwe regeling van de positie van vreemdelingen op dit ogenblik bepaald niet verantwoord achten. De regeering moet nu eenmaal onvermijdelijk ook op dit terrein een groot stuk verantwoordelijkheid dragen, mede met het oog op de gevolgen, die haar beslissing in verschillend opzicht kunnen hebben. Die verantwoordelijkheid kan zij in de tegenwoordige omstandigheden niet overdragen of delen mat andere instanties.”[13]

IV

Parlementaire Invloed?

De meest directe wijze om parlementaire invloed te meten is te kijken of er moties zijn ingediend, die aangenomen zijn en of de regering naar aanleiding daarvan het beleid heeft bijgesteld. Bij het doornemen van de Handelingen ben ik geen moties tegen gekomen. Of zij werden indertijd elders gepubliceerd, wat ik niet aanneem, of zij werden niet op zo’n schaal ingediend als heden ten dage.

De verschillende parlementsleden gaven uiting aan hun kritiek en stelden alternatieven voor. Zoals de voorstellen van mevrouw Bakker- Nort, die minister Goseling echter naast zich neer legde. Ten aanzien van een nieuwe vreemdelingen wet die de oude van 1849 zou vervangen heeft het parlement geen invloed gehad, of niet willen hebben, gezien de dominantie van de confessionele partijen.

Toch heeft de regering volgens Michman haar beleid twee maal onder druk van de verschrikkelijke gebeurtenissen en de publieke opinie moeten wijzigen.

De eerste maal betrof het de circulaire van minister Goseling van 7 mei 1937. Na de Anschluss werd hierin bepaald dat vluchtelingen voortaan ‘ongewenste vreemdelingen’ waren en wel met terugwerkende kracht. Deze terugwerkende kracht heeft hij ongedaan moeten maken. De tweede maal betrof het het aantal vluchtelingen dat na de kristallnacht toegang verleend werd. Aanvankelijk stelde de regering die op 2000, vervolgens op 7000, om uiteindelijk op 10.000 uit te komen.[14]

Maar van een grote parlementaire druk om het beleid te wijzigen is geen sprake geweest. De regering laveerde tussen de NSB, die ronduit ontkende dat er zich afgrijselijke tonelen in Duitsland afspeelden en als er al sprake was van verschrikkingen, dan hadden de getroffenen het aan zichzelf te danken, en de CPH, die achteraf gezien een scherp oog bleken te hebben voor de ontwikkelingen in Duitsland. Zij werden echter ook door de SDAP om politieke redenen met wantrouwen bekeken.

Deze door de verzuiling ontstane politieke starheid en het gemis aan een groot debat aangaande de ontwikkelingen in Duitsland en de gevolgen voor Nederland, gaf de regering de ruimte om politiek gezien een restrictief beleid te blijven voeren.

Vanaf minister van Schaik werd het beleid gevoerd door middel van circulaires. Dit had tot doel om willekeur bij de uitvoerende ambtenaren tegen te gaan, echter ook om het parlement ‘buiten de deur te houden’.[15]

Deze wijze van uitvoering van de regeringspolitiek bracht met zich mee dat de hoge ambtenaren van de ministeries die bij de uitvoering betrokken waren vrij veel invloed hadden. Volgens Michman hadden deze hoge ambtenaren de meest ‘negatieve invloed’ op het beleid. “De ambtenaren bekommerden zich om de openbare mening noch om de nood van de vluchtelingen- ze leefden slechts voor hun kantoorwerk en hadden met geen van de kanten van het probleem direct contact.”[16]

Daarbij komt nog dat er verschillende ministeries bij het beleid betrokken waren. Het ministerie van justitie als eerste verantwoordelijke, het ministerie van binnenlandse zaken als verantwoordelijke voor de politie, dan defensie voor de grensbewaking en dan ook nog de ministeries van sociale zaken en economische zaken om de arbeidsrust en de economische betrekkingen met Duitsland te bewaken. Tenslotte voorzagen diplomaten van buitenlandse zaken de regering van informatie over de ontwikkelingen in Duitsland.

Men was zo verstrikt in het normale ambtelijke ‘kantoorwerk’ dat men niet toekwam aan een morele bezinning, mocht men dit al willen. “Deze ambtelijke molen verhinderde het humane zicht op wat zich aan leed aan de Nederlandse grens afspeelde. Men heeft de problemen die de vluchtelingen met zich meebrachten vanachter de schrijftafel zeker niet willen ontkennen, maar de oorzaak, die in het buurland lag, nauwelijks willen beschouwen, laat staan dat men uit zo’n bezinning morele conclusies heeft willen trekken.”[17]

V

Conclusies

Het vluchtelingen vraagstuk ontstond in een tijd dat de confessionele partijen de Nederlandse politiek domineerden.

De politiek tegenover de vluchtelingen werd gedomineerd door de regering in samenwerking met het ambtelijk apparaat. Het parlement had uiteindelijk weinig invloed. De kracht van de linkerzijde was niet groot genoeg om de politiek ten aanzien van Duitsland fundamenteel te veranderen.

Het vraagstuk verdeelde het parlement niet in een links rechts tegenstelling, maar in een confessioneel/ niet- confessionele tegenstelling, waarbij de liberalen aanschurkten tegen de confessionele partijen. De band van de Communistische partij met de ‘Internationale’ verzwakte zelfs hun politieke geloofwaardigheid.

Allen keerden zij zich tegen het anti- semitisme behalve de NSB. In de concrete uitwerking waren socialisten en communisten bereid daadwerkelijk hulp te bieden. De anderen lieten hun houding grotendeels bepalen door de economische betrekkingen met Duitsland.

Literatuur

· Prof. Dr. D. Cohen, Zwervend en Dolend, Haarlem, 1955

· Kathinka Dittich en Hans Wuerzner (red.), Nederland en het Duitse Exil 1933-1940, Amsterdam, 1982

· Nanda van der Zee, Om erger te voorkomen, Amsterdam, 1997

· Prof.Mr P.J. Oud, Honderd Jaren, Assen, 1982

· Algemene Geschiedenis der Nederlanden, deel 14, Haarlem, 1979

· Dr. J.Presser, Ondergang , ’s-Gravenhage, 1965

· Bob Moore, Refugees from Nazi Germany in the Netherlands 1933- 1940, Dordrecht/Boston/Lancaster, 1986

[1] Fasering Nederlandse reactie uit Dan Michman, De joodse emigratie en de Nederlandse reactie daarop tussen 1933 en 1940, p. 95, uit: Nederland en het duitse exil 1933-1940 Kathinka Dittrich en Hans Wurzner(red).

[2] Handelingen Tweede Kamer, 15de vergadering 24 maart 1937 p.375.

[3] Nederland en het duitse exil 1933-1940 Kathinka Dittrich en Hans Wurzner(red), Harry Paape, Nederland en de Nederlanders, p. 24.

[4] Zwervend en Dolend, prof. D. Cohen, p.285.

[5] Dan Michman, De joodse emigratie en de Nederlandse reactie daarop tussen 1933 en 1940, p. 104, uit: Nederland en het duitse exil 1933-1940 Kathinka Dittrich en Hans Wurzner(red).

[6] Nederland en het duitse exil 1933-1940 Kathinka Dittrich en Hans Wurzner(red), Harry Paape, Nederland en de Nederlanders, p. 26.

[7] Handelingen Tweede Kamer, 15de vergadering 24 maart 1937 p.375.

[8] Handelingen Tweede Kamer, 13de vergadering 15 november 1938 p.262.

[9] Zwervend en Dolend, prof. D. Cohen, p.259.

[10] Zie noot 5.

[11] Handelingen Tweede Kamer, 13de vergadering 15 november 1938 p.264.

[12] Zie noot 11.

[13] Citaten uit dit hoofdstuk: Handelingen Tweede Kamer, 13de vergadering 19 november 1937 p.306 tot 15de vergadering 24 november 1937 p.372.

[14] Zie noot 5.

[15] Nanda van der Zee, Om erger te Voorkomen, p.32.

[16] Dan Michman, De joodse emigratie en de Nederlandse reactie daarop tussen 1933 en 1940, p. 99, uit: Nederland en het duitse exil 1933-1940 Kathinka Dittrich en Hans Wurzner(red).

[17] Nanda van der Zee, Om erger te Voorkomen, p.33.