Kom naar het lijstrekkersdebat op 20 juni
Stem voor een nieuwe D66 lijsttrekker
Kies Daan Diederiks

Strijd tegen Monumentalisme
Acties tegen het ontdempen van de Westerstraat en Elandsgracht

Tijdens de tweede helft van de negentiende eeuw verdwenen er in Amsterdam vele grachten . Enkelen waren schilderachtig, velen waren vieze open riolen. Het dempen van deze grachten loste hygienische en logistieke problemen op. De stad werd schoner en de binnenstad werd beter bereikbaar voor het verkeer.

Onder historici en intellectuelen ontstond in de loop van de twintigste eeuw de doorlopende opmerking, waarmee je bewees een goede smaak te hebben, dat het dempen van de grachten een "historische vergissing" was.

Het eigenaardige is dat de mensen uit de buurten hier nooit over repten. De gedempte grachten fungeerden als trambaan, rijweg en wandelweg. Op sommigen worden wekelijks markten gehouden en functioneren zij bovendien als parkeerplaats. Bovendien ontwikkelden zich rond deze gedempte grachten enorme kranten imperia, zoals op de Nieuwezijds Voorburgwal, ooit de Fleetstreet van Amsterdam. In onze tijd zijn de Westerstraat en Elandsgracht economische centra van hun buurt geworden, die ook nog eens, door de parkeergelegenheid, veel mensen van buiten trekken.

Binnen D66 ontstond het plan om deze vergissing ongedaan te maken en het uitgraven in het verkiezingsprogramma te zetten. Enkele partijen meenden hier ook wel brood in te zien en namen het over. Vooral gemeenteraadslid Guido Frankfurther, bijgestaan door Walther Schoonenberg van de Vereniging Vrienden Amsterdamse Binnenstad (VVAB), maakten zich hier sterk voor. Zij schreven in de loop der jaren enkele notities. De historisch nostalgische vergezichten die zij schetsten kregen nooit een serieus weerwoord. Waarschijnlijk omdat serieuse mensen meenden dat deze plannen nooit werkelijk zouden worden uitgevoerd.

Eerste deelraadsverkiezingen binnenstad

Ik was een voorstander van een deelraad binnenstad. Het was een onrechtvaardigheid dat burgers in alle stadsdelen de eigen bestuurderen konden aanwijzen, alleen de binnenstadsbewoners niet. Daarom was ik blij dat Guido Frankfurther mij vroeg of ik hem bij de campagne voor de eerste deelraad wilde helpen. Met het programma had ik mij niet bezig gehouden en ik had er ook nauwelijks een oordeel over gevormd.

Grachten graven was, achteraf gezien, naar mijn wat al te naive idee, een leuk item om je mee te onderscheiden. Echt serieus realiseerbaar vond ik het niet. Dat de Westerstraat en de Elandsgracht ook in het rijtje stonden vond ik vreemd, maar ik meende dat deze twee in de realistische politieke overwegingen wel als laatste uit de bus zouden komen. Het economische belang van de Westerstraat en de Elandsgracht zou een beslissing om deze uit te graven wel tegenhouden. Over de daadwerkelijke consequenties had ik niet nagedacht. Daar kreeg ik nog spijt van.

Het haalbaarheidsonderzoek

Voorjaar 2004 hingen alle ramen van winkels in de Westerstraat vol met posters tegen het ontdempen. Ook bij mij kwam dit plan als een verrassing. De politieke discussies in de deelraad had ik niet gevolgd. Hoe was het toch mogelijk dat het deelraadsbestuur de Westerstraat of de Elandsgracht uit wilden graven?

Via een bestuurslid drong ik er op aan dat in het rapport vooral ook de sociaal-economische gevolgen belicht zouden worden. Op straat niveau spraken mensen veel met elkaar over het ontdempen. Winkeliers, marktkooplui en bewoners. De verontwaardiging was groot. Er bleek nauwelijks overleg gevoerd. Frankfurther had met de voorzitter van een niet functionerende winkeliersvereniging gesproken en van de Elandsgracht begrepen wij dat de klankbordgroep alleen maar kritiek had, maar dat er niet geluisterd werd. Spontaan ontstond er een verzetsgroep waar ik mij bij aansloot.

Het haalbaarheidsonderzoek stelde zwaar teleur. De financiele onderbouwing was slecht. Bij vergelijking met de ondergrondse parkeergarages bij het Weteringscircuit leek het financiele plaatje wel een feestbegroting. Nergens werd verwezen naar literatuur en/of bronnen, behalve dan naar notities die Frankfurther zelf al eens geschreven had. Het was een perfect cirkelverhaal. De sociaal-economische paragraaf besloeg wel een halve pagina en de compensatie die aan winkeliers en marktkooplui geboden werd was volstrekt ontoereikend. Maar bovenal leunde het hele plan voornamelijk op de onwaarschijnlijke historische argumentatie dat de historische waterstructuur hersteld moest worden. Volgens het rapport waren de gedempte grachten alleen mooi in te richten als het water terugkwam. Waarom dit zo was werd er niet bij verteld.

Ik kwam tot de ontdekking dat er achter dit idee een systeem zat en zeer zwaar leunde op het roemrijke verleden van Amsterdam. Ik noem dit het monumentalisme. Dit is het geloof dat de historische grachtengordel van Amsterdam niet alleen bewaard moet blijven zoals het is, maar dat er zoveel mogelijk "fouten" uit het verleden hersteld moeten worden. Wat die fouten dan zijn wordt door een klein groepje monumenten liefhebbers gedefinieerd. Met veel verve en geduld hebben zij jaren lang soms terecht, vaker nogal doorgeschoten, ideeen ontwikkeld over hoe je met een historische stad om gaat. Zij vinden dat bij toekomstige ontwikkelingen in de stad primair gekeken moet worden naar het verleden.

Deze visie gaat volstrekt voorbij aan sociale verbanden in een buurt. Het zijn bakstenen, stoepranden en kroonlantaarns die de toon zetten. Het gaat er in deze visie niet om hoe een gedempte gracht gebruikt wordt en door de gebruikers gewaardeerd wordt. Dogmatisch wordt er voor water gekozen als zaligmakende oplossing.
Het monumentalisme bevriest de stad zoals die is en ontneemt de bewoner en gebruiker ieder initiatief om met vernieuwingen te komen en daarmee verstart het het denken en de zin in vernieuwing.

Het reduceert de oude stad tot een openluchtmuseum. De monumentalisten gaan er daarbij volstrekt aan voorbij dat Amsterdammers door de eeuwen heen, met respect voor wat er was, hun huizen en omgeving aan het moderne van dat moment hebben aangepast. Het is a-historisch om te verordoneren dat er niets meer mag veranderen of dat er alleen in historische stijl mag worden gebouwd.

Medestander van Frankfurther in woord en geschrift was de Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad (VVAB), die inmiddels meent, via de belangrijkste woordvoerder Walther Schoonenberg, dat zij het alleenrecht hebben op het bepalen van wat in monumentaal opzicht het enige juiste voor de stad is.

Deze vereniging heeft grote daden op haar naam staan. De belangrijkste is dat zij een belangrijke tegenstander was van wethouder Han Lammers, die de Jordaan plat wilde gooien en een modern stadsplan had ontwikkeld.

Het ironische is dat het grachtenplan van Guido Frankfurther monumentalisme en de grootheidswaan van Han Lammers combineerde. Frankfurther wilde een gracht met een drie verdiepingen (20 meter) diepe garage daaronder, van de Lijnbaansgracht tot de Prinsengracht. Deze garage moest er komen om het uitgraven te bekostigen. De gargage zou een betonnenbak zijn, die qua omvang nauwelijks voor de Noord/Zuidlijn onder doet en volstrekt buiten proportie is in een kwetsbare buurt als de Jordaan.

Op basis van het rapport schreef ik een artikel in Het Parool en The Amsterdam Post; Gracht is geen geloofsartikel. Eerder had er in het NRC-Handelsblad al een Hoofdredactioneel commentaar gestaan; Geen nieuwe grachten. De toon voor de inspraakavond eind september was gezet.

Complicerende factor was dat de inspraakavond niet rechtmatig volgens de inspraakverordening was uitgeschreven. Op grond hiervan moest Frankfurther een tweede avond uitschrijven. De VVD fractie dwong hem hiertoe; Inspraakavond uitgraven grachten moet uitgesteld.

De inspraakavond zelf was een daverend succes voor de tegenstanders. In mijn speech namens bewoners en winkeliers riep ik op om op basis van geloofwaardige scenario´s over de toekomst van de Jordaan met het bestuur te gaan praten.

Plannen van de baan

Op de inspraakavond bleek al dat Frankfurther iedereen tegen de haren had ingestreken. Alleen het clubje rond de VVAB steunde het plan nog. De PvdA en de VVD trokken al snel hun steun in en daarmee ontviel de politieke basis onder het hele plan en besloot het dagelijks bestuur het plan in te trekken en Jordaan-conferenties te organiseren.

Video verslag van de toespraak tijdens de inspraakavond in de Rode Hoed.

Toespraak Daan Diederiks (Quicktime)