Tuesday, August 29, 2006
De Nederlandse abortusstrijd in 10 stappen
Lezing Hillie Molenaar
Hoe iets te vertellen over mijn ervaring met veertig jaar abortusstrijd voor een Argentijns publiek?
Dat is de opgave waarvoor ik me de afgelopen dagen zag gesteld.
Er is voor gekozen een Nederlandse spreker uit te nodigen voor deze bijeenkomst.
Nederland heeft in de wereld de naam een land te zijn met een relatief liberale abortuswetgeving, zoals dat ook het geval is op het gebied van euthanasie, homohuwelijk en softdrugs.
De strijd voor een vrije abortus in Nederland heb ik door de jaren heen in verschillende hoedanigheden van nabij meegemaakt:
als iemand die zelf ongewenst zwanger was, als actievoerster in de voorste linie, als professioneel filmmaakster, als moeder van een gewenst kind, als politica (MP) en ten slotte als een van de veteranen, die in tijden van nood weer worden opgetrommeld.
Sinds 1984 is abortus in Nederland wettelijk geregeld.
De wet bevat geen specifieke criteria voor het afbreken van de zwangerschap zoals men die in andere landen nog wel kent.
Zo hoeft bij ons het leven van de vrouw niet in gevaar te zijn en is er ook geen sprake van dat abortus alleen is toegestaan na zwangerschap door verkrachting.
In Nederland geldt slechts één globale indicatie, namelijk: de noodsituatie van de vrouw.
Wanneer de vrouw zelf haar zwangerschap beslist niet wenst, dan is die nood situatie er.
En wat is dan de rol van de abortusarts?
Hij moet beginnen de vrouw voorlichting te verstrekken over alternatieve uitwegen uit haar situatie.
Vervolgens mag hij de behandeling alleen verrichten wanneer hij/zij zich ervan heeft overtuigd dat de vrouw haar beslissing na zorgvuldige overweging en in vrijwilligheid heeft genomen.
Tussen het eerste gesprek met de arts en de feitelijke ingreep moet een periode van vijf dagen, een bedenkperiode, in acht worden genomen.
Maar uiteindelijk ligt de beslissing toch bij de vrouw zelf.
Dat is inderdaad een relatief liberale, hoewel in onze ogen nog geen volmaakte, wetgeving.
Ik kan u op grond van eigen ervaring een chronologisch overzicht geven van de strijd die daarvoor is gevoerd, maar het leek mij voor deze gelegenheid nuttiger mijn verhaal anders te presenteren.
Ik dien u in het komende half uur een aantal fragmenten op uit de geschiedenis, die ik heb gegoten in de vorm van tien lessen.
Wat zijn de lessen die getrokken kunnen worden uit de Nederlandse abortusstrijd?
Deze lessen zijn achteraf door mij geconstrueerd.
Het waren geen richtlijnen bij onze acties.
Vaak deden we maar wat. Althans daar had het alle schijn van.
Maar achteraf terugkijkend, blijken er dan toch een paar lijnen getrokken kunnen worden.
Step1
Voor geld is alles te koop.
Al in de 60-er jaren van de vorige eeuw bestond de mogelijkheid om een medisch verantwoorde abortus te regelen, maar slechts een beperkte groep had toegang tot het "netwerk". Een onderzoek van een Amsterdamse arts die in die tijd al (en in het geheim) abortus pleegde maakte duidelijk dat slechts rijke mensen en de culturele elite (kunstenaars en studenten en de progressieve intellectuelen) “de weg wisten”.
Gewone mensen (en bijna iedereen is gewoon mens) moesten hun toevlucht zoeken tot illegale aborteurs of "engeltjesmakers".
Zo is het grootste deel van de wereld.
En ook in Argentinië .
In Nederland is die ongelijkheid sedert 1971 opgeheven.
Een medisch verantwoorde abortus is er nu bereikbaar voor iedereen.
Step 2
Herken je medestanders
Nederland maakte vanaf het midden van de jaren zestig turbulente tijden door.
Het vanzelfsprekende gezag van Kerk en Autoriteit nam af en de publieke opinie veranderde ook op het gebied van seksualiteit en voortplanting.
Eind 1969 werd onder veel publiciteit door een aantal vrouwen de actiegroep Dolle Mina opgericht, die een eind wilde maken aan de vanzelfsprekende superioriteit van de heren der schepping.
De media loved it.
De actievoersters waren mooi en grappig en trokken als een wervelwind door het land.
Overal vandaan meldden vrouwen zich om ook Dolle Mina te worden. Lang niet iedereen was het met ons eens was maar emancipatie was the talk of the day.
Moeder de vrouw die haar man adviseerde eens zelf het kopje koffie in te schenken pleegde een “verzetsdaad” en voelde zich Dolle Mina.
Je kon geen lid worden maar werd aanhanger (sympathisant) .
Mannen waren welkom, maar op de achtergrond, de vrouwen wilden het protest in eigen hand houden.
In die tijd werd ook de Dolle Mina abortusgroep opgericht en vooral door hun activiteiten startte in Nederland de brede maatschappelijke discussie over abortus.
Die abortusgroep is lang door gegaan en vormde later met anderen de groep Wij Vrouwen Eisen die nog steeds bestaat.
Op alle fronten – juridisch, medisch, politiek – begon het een beetje te schuiven, onder invloed van voorhoedes die in eigen tempo tot een standpunt kwamen.
Een vooraanstaand jurist schreef in 1966 een artikel in het Juridisch vaktijdschrift over de vraag hoe men de toen geldenden strafbepalingen in het wetboek van strafrecht moest begrijpen.
De arts die naar eer en geweten vindt dat zijn patiënte slechts door een abortus is te helpen, moet zijn taak als medicus kunnen verrichten zonder strafbaar te zijn.
Lichamelijk of geestelijk gevaar voor de gezondheid van de vrouw werd was volgens hem een grond waarop abortus diende te worden toegestaan.
En in 1971, maakte de belangrijkste Nederlandse medische beroepsvereniging richtlijnen voor artsen die in hun praktijk abortus wilden uitvoeren.
In een artikel werd ook gesteld dat een arts die een vrouw in nood niet helpt eigenlijk strafbaar zou moeten zijn.
Maar dat was wel heel extreem geformuleerd.
Ook in medische kringen kwam nu de discussie rond abortus op gang en vanaf 1971 werden de eerste abortusklinieken opgericht.
Er werd een betere techniek geïntroduceerd, de zuigcurettage, waardoor de behandeling veiliger werd en poliklinisch uitgevoerd kon worden.
Al die, op zich kleine, stapjes van juristen, artsen en andere medestanders achter de schermen zijn in onze strijd belangrijk geweest.
Tussen 1970 en 1984 moest nog heel wat gebeuren om de hulpverlening in stand te houden en tot een bruikbare wetgeving te komen.
Daar hebben al die mensen van achter de schermen ons enorm bij geholpen.
Het was makkelijk geweest deze mensen te verketteren bijvoorbeeld omdat ze man waren of vanwege hun traagheid en gebrek aan politieke radicaliteit.
Maar dat was ook dom geweest.
De les is dan ook om hen als bondgenoten te herkennen en te waarderen.
Step 3
Heb lef om je zaak in de publiciteit te krijgen
In Maart 1970 stapte een aantal vrouwen een landelijke vergadering van vrouwenartsen binnen, gekleed in een heupbroek.
Eenmaal binnen werden de bloesjes opgelicht en het bloot middenrif onthuld waarop met dikke letters stond te lezen “Baas in eigen buik”.
Daarna werden pamfletten uitgedeeld met daarin hun standpunt over abortus.
De gynaecologen waren woedend maar de foto met de blote ‘baas in eigen buik’- vrouwen stond in alle kranten.
Heel Nederland sprak er over. En over abortus!
Niet alleen deskundigen spraken over abortus maar heel veel vrouwen zagen kans om nu eindelijk aan Dolle Mina haar trieste verhaal kwijt te kunnen.
Toen ontstond ook het idee om een boekje te maken met de verhalen van vrouwen.
De titel was Dolle Mina klaagt aan.
Dat boekje werd aan alle Nederlandse Huisartsen gestuurd.
Er stonden niet alleen trieste verhalen in, maar ook onze aanklacht tegen burgers, bureaucraten, ouders, artsen, verpleegkundigen en het Parlement die niet aan een geliberaliseerde abortus wilde meewerken.
Dolle Mina ontving veel gunstige reacties op dat boekje vooral vanuit de hoek van psychologen, psychiaters, maatschappelijk werkers en progressieve politici.
Step 4
Zoek brede steun
Stimuleer discussies op scholen.
Vrouwen die helemaal geen ervaring hadden in het lesgeven (maar wel met abortus) werden uitgenodigd om op scholen over de problemen van ongewenste zwangerschap en abortus te praten.
De leerlingen bleken aanvankelijk vooral “tegen” abortus te zijn,
die zij in navolging van hun kerkelijke ouders als “moord” kwalificeerden.
Aan het einde van de les, na informatie en discussie , hadden zij bijna allemaal hun mening veranderd.
Propaganda en voorlichting op het platteland en buiten Amsterdam
In 1972 organiseerden we een tocht door het hele land, waarbij wisselende groepen vrouwen met paard en wagen een maand lang door het land trokken om voorlichting materiaal over emancipatie te verspreiden.
Ook over abortus werd gepraat en ze vertoonden (niet erg goeie) een film
In het algemeen was de bevolking zeer open, positief en vooral bereid om te praten.
Hoewel, op een nacht werd het paard gestolen.. ..
De daders bleken een groep jonge mannen te zijn die de vrouwen aan extra publiciteit wilden helpen.
Na afloop van deze tocht door het land presenteerden we het logboek aan de Minister President (een tegenstander), uiteraard in tegenwoordigheid van de media.
In 1975 maakte ik de film ‘Abortus doe je niet zomaar’.
Behalve ervaringen van vrouwen die om verschillende reden een abortus hadden ondergaan werd ook de medische ingreep zelf in de film getoond.
Ook vertelde een meisje hoe het haar was vergaan bij het afstaan van haar kind.
‘Abortus doe je niet zomaar’ was gedurende 2 jaar de meest vertoonde voorlichtingsfilm van het land.
Achteraf hoorde je dan vaak het aangrijpende verhaal van vrouwen die het hele leven een geheim met zich meedroegen.
Vrouwen die ooit ongewenst zwanger waren en het kind onder dwang en geheimhouding hadden afgestaan.
Soms hadden ze een nieuw gezin opgebouwd maar wist echtgenoot noch kinderen van haar geheim.
Als maakster van de film was ik de eerste aan wie ze dat kwijt konden.
De gefilmde abortus maakte het publiek vooraf nerveus maar achteraf reageerde men meestal met de opmerking ‘is dat het nou?’
Soms viel er iemand flauw, maar dat waren meestal mannen.
Voor wie er belangstelling voor hebben:
ik heb een dvd met Spaanse ondertiteling van deze 30 jaar geleden gemaakte film bij me.
De les is: Maak dat de mensen gaan praten.
Verlos hen van het schuldgevoel.
Iedereen weet ervan, maar zwijgt.
Die terreur van de stilte moet worden doorbroken.
Step 5
Sluit aan bij de bestaande politieke cultuur
In Nederland bestond een politieke cultuur van “gedogen”.
Omdat de praktijk meestal voor loopt op de wetgeving, is er een periode dat de bestaande praktijk onofficieel wordt toegestaan.
De abortuswet is in Nederland pas in 1984 van kracht geworden.
In de jaren daarvoor zijn abortusklinieken jarenlang ‘gedoogd’:
wettelijk waren ze verboden, maar in de praktijk werd hun bestaan op grote schaal door de vingers gezien.
Die ‘gedoog cultuur’ staat bekend als typisch Nederlands.
Ze bestond bijvoorbeeld ook op het gebied van de prostitutie:
prostitutie was niet legaal, maar werd (vooral in het belang van de volksgezondheid) wel oogluikend toegestaan.
Het was een praktijk die op het punt van abortus eigenlijk heel goed werkte.
Omdat de wet als het ware buiten werking was gesteld,
werden hier in het “illegale” circuit op verantwoorde wijze door artsen abortussen uitgevoerd.
De Nederlandse praktijd van gedogen pakte veel beter uit dan in landen waar de wet wel strikt werd nageleefd, en zelfs vaak ook beter dan in landen waar abortus niet strafbaar was.
In Frankrijk bijvoorbeeld was abortus legaal, maar daar had je niets aan omdat er onvoldoende artsen waren die abortus wilden uitvoeren.
Franse vrouwen weken uit naar Nederland!
Wij hadden geen goede wet maar wel veel artsen die wilden helpen.
De cultuur van het gedogen, die in Nederland de laatste jaren jammer genoeg erg in diskrediet is geraakt, heeft ons in het verleden goede diensten bewezen.
De les is: om behalve een wetswijziging te willen vooral aan zo goed mogelijke hulpverlening te werken. Zelfs al is het maar een druppel op een gloeiende plaat.
Zelfs als dat wettelijk niet is toegestaan!
Step 6
Deins niet terug voor publiciteitsstunts en aansprekende acties
De kliniek ‘Bloemenhove’ kliniek was in 1973 speciaal ingericht voor late abortussen, d.w.z. tussen 12 en 22 weken.
Deze kliniek heeft vooral bekendheid gekregen door de legendarische bezetting in 1976.
Dat kwam omdat de Katholieke Minister van justitie (Andries Van Agt) een verwoede tegenstander van abortus was.
Daarbij schuwde hij de demagogie niet.
Zo beweerde hij dat bij abortus (de late abortus) “het hoofdje in stukken wordt gekraakt”.
Deze katholieke Minister wilde een daad stellen door de Bloemenhove kliniek te sluiten nadat er een medische fout (niet dodelijk) was gemaakt en een Duitse vrouw een klacht tegen de kliniek had ingediend.
Op de avond van 18 mei 1976 belde de medisch directeur mij met de boodschap dat Justitie bezig was de kliniek te verzegelen.
Dat betekende sluiting.
Een vriendin had inmiddels dat zelfde bericht van een andere medewerker gekregen.
Wij waarschuwden nog wat vrouwen en belden het televisiejournaal. Daarna sprongen we in de auto om naar de kliniek te gaan.
We wisten niet wat we konden doen en keken – staande in een deuropening – naar al die mannen die door de gangen liepen.
Enkele heren vroegen ons of ze mochten passeren.
Wij piepten "nee" waarna de vraag nogmaals werd gesteld en nogmaals was ons antwoord "nee".
Toen bleek dat wij daarmee obstructie aan het Ministerie van Justitie pleegden en dat de heren de kliniek als "bezet" beschouwden.
De medewerkers van het ministerie – onwennige ambtenaren die nog nooit een abortuskliniek van binnen hadden gezien - dropen een voor een af.
Wij hebben toen nogmaals het tv journaal opgebeld om te melden dat de kliniek bezet was waarna uit het hele land honderden vrouwen (en ook mannen) toestroomden om ons te helpen.
De bezetting heeft veertien dagen geduurd en bijna een regeringscrisis veroorzaakt, los van het feit dat de politie problemen had met ingrijpen want de agenten voelden er weinig voor om op vrouwen in te hakken.
Zo was het in 1976.
Dankzij de verworven emancipatie worden wij nu ook door de politie geslagen (grapje).
Dit wapenfeit werd achteraf erkend als Nederlands eerste en beroemdste bezetting door vrouwen.
De les is: Spontaniteit.
Dat 2 dames door “nee” te piepen een legendarische bezetting veroorzaken en de (bijna) val van een regering.
Dat kun je van tevoren niet bedenken
Step 7
Zwijg over geheime informanten
Accepteer stille medestanders, d.w.z. mensen in precaire posities die het zich niet kunnen veroorloven zich openlijk achter radicale eisen te scharen.
Dankzij de hulp van enkele hoog geplaatsten was onze kleine groep zeer goed geïnformeerd.
Een van ons vond soms belangrijke rapporten in de brievenbus.
Ook waren wij op de hoogte van de afspraak dat de allerhoogste juridische bazen (procureurs-generaal) in het land hadden besloten (tegen de wil van de Minister ) niet in te grijpen in de klinieken, al was de oprichting daarvan eigenlijk volgens de wet niet toegestaan.
Deze les leerden wij van de ervaring van een van onze leden,
die in de tweede wereldoorlog in het verzet gezeten zat.
Zij hamerde daar steeds opnieuw op.
Geef nooit prijs wie je stille medestanders zijn.
Geheim is geheim.
Nu na 35 jaar vertel ik jullie daarover.
In Nederland weet nog steeds bijna niemand hiervan.
Step 8
Wees voorbereid op tegenslagen
Toen de mogelijkheden in Nederland werden verruimd,
nam het aantal abortussen snel toe, vooral door de toestroom uit het buitenland: Duitsland, België en Spanje.
Door dat grote aantal abortussen ontstond bij ons kleine groepje ook de angst dat er wel eens een ongeluk met dodelijk afloop zou kunnen plaatsvinden.
De media en de tegenstanders zouden er dan ongetwijfeld bovenop zitten en veel ongunstige publiciteit en onrust veroorzaken.
Om die reden hadden wij cijfers achter de hand waarin we de Nederlandse situatie (zeer veilig) vergeleken met cijfers uit het Oostblok,
waar abortus was toegestaan en op ruime schaal plaatsvond.
Daar hadden helaas veel ongelukken met dodelijke afloop plaats, met name als gevolg van de gehanteerde methode – curettage – door onwillige , onverschillige dokters en de slechte hygiënische omstandigheden.
Het eerste dodelijke slachtoffer in Nederland viel zo rond de 100.000-ste abortus. (nogmaals het waren merendeels buitenlandse vrouwen).
Ons draaiboek lag al klaar nadat er zo'n 20.000 vrouwen waren geholpen! Dankzij onze voorlichting konden we de opwinding over deze gebeurtenis op een laag pitje te houden.
Omdat de seksuele voorlichting in die tijd enorm verbeterde en het taboe rond die onderwerpen werd weggenomen, nam het aantal abortussen onder Nederlandse vrouwen trouwens vrij snel af.
Nederland heeft dan ook al sinds jaren een van de laagste (legale) abortuscijfers van de wereld, al moet vastgesteld worden dat de laatste jaren, door de stommiteit van de afgelopen regeringen die bezuinigd op voorlichting dat aantal weer aan het toenemen is.
Step 9
De tegenbeweging..
Zoveel mogelijk doodzwijgen,
Zorg dat ze zo weinig mogelijk aandacht krijgen.
Ga geen (publieke ) discussie aan want praten met deze groepen is niet mogelijk.
Maak je eigen argumenten zo goed en sterk mogelijk.
Geef goede voorlichting daar moet je het van hebben.
Step 10
Blijf waakzaam
Vanaf 1984 kent Nederland dus een wettelijke regeling voor het afbreken van ongewenste zwangerschap.
Maar onze eis om abortus uit het wetboek van strafrecht te halen is nog steeds niet ingewilligd.
Het hoort niet binnen het wetboek van strafrecht maar bij gezondheidszorg. Als onderdeel van wetboek van strafrecht is het eenvoudiger voor een conservatieve regering om abortus moeilijker te maken.
Verder willen wij dat de verplichte vijf dagen bedenktijd wordt afgeschaft en dat de behandeling door de ziektekostenverzekering betaald wordt.
We moeten waakzaam blijven, vooral ook omdat het culturele klimaat ook in Nederland conservatiever is geworden. Ook (vooral) onder jongeren.
Het zit ons dwars dat de jongeren het onderwerp niet oppikken.
De pil wordt inmiddels niet meer door het ziekenfonds vergoed.
Daar hadden wij indertijd voor gestreden.
Een paar weken geleden werd door de staatssecretaris voor Volksgezondheid ineens de termijn van vijf dagen wachttijd ingevoerd voor de overtijdbehandeling, die hier eerst helemaal buiten viel
Wij zorgden dat het via onze politieke relaties in het Parlement weer werd ingetrokken. maar deze "oude dames" moesten daar wel voor zorgen.
Als je even niet oplet slaan de tegenstanders van abortus toe!
Ook het personeel in de klinieken is merendeels van een zekere leeftijd.
Er is kennelijk weinig animo om hen op te volgen.
In het medische onderwijs wordt de aanvoer van jong bloed ook helemaal niet gestimuleerd.
In de opleiding van artsen is bijvoorbeeld de eenvoudige abortusmethode (vacuüm) , die makkelijk uit te voeren is geen verplicht onderdeel van hun opleiding tot arts.
De vergrijzing van de actieve voorhoede en het conservatievere klimaat, zijn punten van zorg voor de toekomst.
Deze zorg geldt voor de hele wereld.
Het machtigste land ter wereld, het Amerika van president George Dubbeljoe Bush, zet de toon voor het terugdraaien van alle moeizaam verworven vooruitgang op het gebied van de individuele vrijheid van vrouwen.
De global gag rule die hij na zijn verkiezing in het jaar 2000 instelde heeft in arme landen, heel veel schade aangericht.
The idea that mister Bush and his soulmate
the Pope of Rome should be the ultimatief bosses
in the bellies of all women on earth is absolutely
unacceptable, at least to this veteran Dolle Mina
from Amsterdam, The Netherlands.
Thank you for listening.
Hillie Molenaar
