zaterdag, januari 01, 2005
De belangrijkste jaartallen en gebeurtenissen in de tijd van jagers en boeren
Prehistorie
Kosmologische tijdsindeling
(Meer info? Ga naar Ondergrondse Tijdmachine)
KennisLink: Stamboom van de mens
(Meer info? Ga naar Natuurinfo.nl)
Het principe van evolutie werd ondekt door Darwin (zie betacanon). Over de wetenschappelijke zoektocht naar de menselijke voorouders lees de betacanon.
Archeologische tijdsindeling
Prehistorie
Kosmologische tijdsindeling
- 13,7 miljard jaar geleden - De Oerknal - Met de oerknal is alles begonnen. Uit een oneindig klein puntje, met een oneindig grote dichtheid, de singulariteit, dat zich op zichzelf ook nog eens in het niets bevond is alles voortgekomen met als startpunt de oerknal.
- 13,6 miljard jaar geleden - Vorming Melkwegstelsel - In het uitdijende heelal vormde de oersoep zich tot systemen van materie. Hieruit is het melkwegselsel gevormd.
- 5 miljard jaar - Vorming zon -
- 4,6 miljard jaar - Vorming Zonnestelsel -
(Meer info? Ga naar Ondergrondse Tijdmachine)
- 4.5 miljard jaar geleden - Ontstaan aarde -
- 280 - 225 miljoen j.g. - Perm - Opkomst reptielen en moderne insekten. IJstijd op het zuidelijk halfrond. Vanaf deze periode dreef het
Pangea, het grote supercontinent, langzaam uiteen tot onze huidige werelddelen.
Massale uitroeing van 95% van alle leven op aarde aan het einde van het Perm. Hoe kwam dat? Click hier...
De plaattektoniek, het verschuiven van de continenten is in de loop van de 19de eeuw ontdekt door geologen. Zie ook de Betacanon van de Volkskrant. - 225 - 195 miljoen j.g. - Trias - Dinosauriërs, opkomst ammonieten, eerste belemnieten en zoogdieren.
- 195 - 136 miljoen j.g. - Jura - Bloeiperiode ammonieten, belemoieten en grote reptielen. Eerste (oer)vogel.
- 136 - 65 miljoen j.g. - Krijt - Hoogtepunt grote reptielen, ammonieten, belemieten en vervolgens hun plotselinge uitsterven. Eerste bedektzadige planten, volgels, buideldieren en insekteneters.
- 65 - 53 miljoen j.g. - Paleoceen - Evolutie van flora en fauna door wijziging in klimaat omstandigheden.
- 53 - 37 miljoen j.g. - Eoceen - Eerste moderne zoogdieren.
- 37 - 22 miljoen j.g. - Oligoceen - Opkomst talrijke zoogdiersoorten, waaronder de eerste grote apen.
- 22 - 7 miljoen j.g. - Mioceen - Bruinkoolvorming en planteneters (herbivoren).
- 7 - 2 miljoen j.g. - Plioceen - Hoogtepunt zoogdieren en afsplitsing van menselijke tak uit apen.
- 3.400.000 j.g. - Late plioceen - Eerste aapmens.
- 1.720.000 j.g. - Vroeg pleistoceen - Afwisseling van glacialen (ijstijden) met langere inter-glacialen.
- 730.000 j.g. - Midden pleistoceen - Glacialen en inter-glacialen wisselen elkaar regelmatig af.
- 128.000 j.g. - Laat pleistoceen - Wordt gedomineerd door het Weichselien/ Wurm glaciaal.
- 10.000 j.g. tot nu - Holoceen - Kenmerk is de snelle stijging van de temperatuur, waardoor ijskappen en gletsjers afsmelten en het zeeniveau stijgt en flora en fauna migreert. Het lijkt op een inter-glaciaal van het pleistoceen en moet volgens sommigen ook zo bezien worden.
KennisLink: Stamboom van de mens
(Meer info? Ga naar Natuurinfo.nl)
Het principe van evolutie werd ondekt door Darwin (zie betacanon). Over de wetenschappelijke zoektocht naar de menselijke voorouders lees de betacanon.
- Zes tot zeven miljoen jaar - Sahelanthropus tchadensis - In 2001 gevonden schedel in de Sahel woestijn is mogelijk van een hominide. Wetenscappers zijn er nog niet uit of het een mensachtige of een voorouder van de chimpansee is.
- Vier tot vijf miljoen jaar - Australopithecus, de aapmens van het zuiden.
- Twee miljoen jaar - Homo habilis, de handige mens.
- 1,7 miljoen jaar - Homo erectus, de rechtopstaande mens. Vanaf 1 miljoen jaar geleden verspreidde de Homo erectus zich eerst over Afrika en van daaruit over grote delen van Azië en Europa.
- 200.000 jaar - Homo sapiens, de verstandige mens. Genetici traceren het moderne DNA langs vrouwelijke lijn terug naar de `Afrikaanse Eva´, die 200.000 jaar geleden zou hebben geleefd.
- 130.000 - 90.000 jaar geleden - Homo sapiens neanderthalensis - De neanderthalers verschijnen in Europa en het Midden-Oosten.
- 115.000 jaar geleden - Homo sapiens sapiens verschijnt in beeld in zuidelijk Afrika. Meest waarschijnlijk is dat de Homo sapiens sapiens, ongeveer 100.000 jaar geleden, zich vanuit Afrika over de rest van de wereld verspreidde en de Homo erectus langzaamaan verdrong.
- 33.000 jaar geleden - Homo sapiens sapiens verspreidde zich naar Europese contreien.
- 30.000 jaar geleden - Verdwijning van de Homo sapiens neanderthalensis - Er zijn drie theorieën over de verdwijning van de neanderthalers.
1. Evolutionaire transformatie van neanderthalers in homo sapiens.
2. Door immigratie van Homo sapiens sapiens werd de neanderthalers verdreven.
3. Door de immigratie van Homo sapiens sapiens vermengden zij zich met de neanderthalers, waardoor hun specifieke kenmerken verloren gingen.
Archeologische tijdsindeling
- Paleolithicum (oude steentijd) - Van ca. 2,9 miljoen jaar tot ongeveer 10.000 jaar geleden.
- Vroege paleolithicum - Van ca. 2,9 miljoen jaar geleden tot 90.000 jaar geleden.
- Midden paleolithicum - Van ca. 90.000 jaar geleden tot 35.000 jaar geleden.
- Laat paleolithicum - Van ca. 35.000 jaar geleden tot 10.000 jaar geleden. - Mesolithicum (midden-steentijd) - Van ca. 10.000 jaar geleden tot ca. 7.000 voor Christus.
- Neolithicum (nieuwe steentijd) - Van ca. 7.000 v. Chr. tot 3.000 jaar v. Chr.
- Kopertijd - Van ca. 3.000 v. Chr. tot 2.000 jaar v. Chr.
- Bronstijd - Van ca. 2.000 v. Chr. tot 1.000 v. Chr.
- IJzertijd - Van ca. 1.000 v. Chr. tot ca. 500 v. Chr.
- Donkere eeuwen (Dark age)- 1.000 - 750 v. Chr. - In de griekse wereld zo geheten omdat er weinig bronnen zijn en deze periode niet duidelijk voor ogen staat.
- Archaïsche tijd - 750 - 500 v. Chr. - Dit is de vóór klassieke tijd. De griekse cultuur bevindt zich in een pril stadium. De oorsprong van de Griekse wereld wordt duidelijker.
- 3.000.000 jaar geleden - Gereedschap - Stukken steen met scherpe kanten, gemaakt door er met een andere steen tegen aan te slaan. De gereedschappen werden gebruikt om vlees en hout mee te snijden.
- 1.800.000 jaar geleden - Vuistbijlen - Ruwe stenen gereedschap van vuursteen. De vuistbijl had een zeer scherpe lemmet om mee te snijden en klieven.
- 1.400.000 jaar geleden - Vuur - De eerste mensen gebruikten vuur om zich aan te warmen en te koken. Zij lieten het permanent branden en gebruikten vuur ook om door afbranding van struikgewas goed graasland te maken om zo wilde grazers te kunnen lokken.
- 200.000 jaar geleden - Levallois techniek - Deze techniek ontstond om nauwkeurig stenen gereedschappen te maken. Door deze techniek werd het mogelijk om een vuursteenknol zodanig te bewerken dat van te voren de maat van steensplinters/ vuistbijlen bepaald kon worden.
- 150.000 - 100.000 jaar geleden - Gespecialiseerde gereedschappen - Door betere productie technieken werden vuurstenen gereedschappen kleiner. Hiermee ontstonden meer gespecialiseerde gereedschappen, zoals stenen schrapers en boortjes.
- 40.000 jaar geleden - Mijnbouw - Aan het oppervlakte werden gesteente gedolven om gereedschappen van te maken en mineralen zoals rode oker, dat gebruikt werd voor riten en rotsschilderingen.
- 35.000 jaar geleden - Vishaak - Een aan beide kanten puntig steentje, voorzien van aas en aan een lijntje, bleef in de keel van de vis steken. De eerste echte vishaak werd door de Cro-Magnons ontwikkeld.
- 35.000 jaar geleden - Handvat - Door de ontwikkeling van handvatten kon er met een stuk gereedschap meer kracht gezet worden.
- 35.000 jaar geleden - Speerwerper - Met een speerwerper kan de speer verder en krachtiger gegooid worden. Het is een stuk hout of gewei met een inkeping aan het einde, waarop de speer rust.
- 30.000 jaar geleden - Huis - Men bouwde vaak al takken hutten of hutten van beenderen. In Tsjechië is een huis gevonden van steen, hout en mamoetbeenderen van ca. 25.000 v. Chr.
- 30.000 jaar geleden - Pijl en boog - Voor het eerst te zien op rotsschilderingen. Vanaf ca. 18.000 jaar geleden werden op de pijlpunt vuurstenen punten aangebracht.
- 27.000 - 20.000 jaar geleden - Venusbeeldje - Vrouwenfiguurtje, vervaardigd uit steen, been, ivoor of soms klei. Het zijn de oudste bekende menselijke afbeeldingen en meten 5-22 cm. Zij zijn gevonden bij kampplaatsen van Zuid-west-Europa tot in Siberië.
- 15.000 jaar geleden - Pottenbakken - De eerste potten waren van zachte klei, gebakken in open vuur. De potten waren hierdoor breekbaar en niet waterdicht.
- 13.000 jaar geleden - Hond - Van botresten die in de buurt van menselijke resten zijn gevonden, van 13.000 jaar oud is vastgesteld dat het van een hond was. Waarschijnlijk is de trouwe viervoeter al veel langer een bekende van de mens, wellicht al 135.000 jaar.
- 10.000 jaar geleden - Landbouw - Heel langzaam, over een periode van duizenden jaren, gingen jagers- verzamelaars steeds meer landbouw bedrijven. De mensen die leefden in de vruchtbare Halve maan (Iran, Irak, Turkije, Syrië, Libanon, Israël Jordanië en Egypte) ontdekten hoe je granen moest verbouwen en schapen kon houden.
- 9.500 jaar geleden - Tarwe en gerst - Door eeuwenlange veredeling van grassoorten zijn eetbare tarwes gekweekt. In het Midden-Oosten, in de stad Jericho, zijn de oudste zaden gevonden.
- 9.000 jaar geleden - Oven - De uitvinding van de oven was een verbetering voor het bereiden van voedsel. Er was minder hout voor nodig en de temperatuur kon men controleren.
- 9.000 jaar geleden - Vuur maken - Alle lange tijd kenden en gebruikten mensen het vuur. Nieuw was de ontdekking dat je het zelf kon maken door met vuursteen tegen een andere steen te tikken, of met een vuurboor in een droog stuk hout te draaien.
- 9.000 jaar geleden - Vlas - Men ontdekte dat men van sommige planten met lange vezels draden kon spinnen om er touw en kleren van te maken. Men kweekte hier aanvankelijk vlas voor, een grote plant met blauwe bloemen.
- 7.000 v. Chr. - Spieverbinding - Een houtverbinding van twee stukken hout. Het ene eind loopt taps toe, om in een gat in het andere stuk hout vast te zetten. Behalve bij hout werd dit ook toegepast bij stenen verbindingen in de bouw van constructies.
- 7.000 v. Chr. - Sikkel - Een gereedschap om te oogsten. Het had oorspronkelijk een kort en recht snijvlak en was van vuursteen. Later werd het gekromde snijvlak ontwikkeld waar meer stengels mee afgesneden konden worden.
- 6.500 v. Chr. - Koper en lood - De oudste bekenden metalen, waarvan vooral in het huidige Zuidoost- Turkije sporen van zijn gevonden. Van koper werden priemen, kralen en snij instrumenten gemaakt. Lood werd uit erts gewonnen door het in vuur te verhitten. Het is eveneens in Turkije teruggevonden als kraal, wat erop duidt dat men het als kostbaar siervoorwerp beschouwde.
- 6.500 v. Chr. - Handel - Met de hogere voedselproductie door verbeterde landbouw ontstonden er overschotten die geruild konden worden. Zo ontstond handel, die met de verbetering van de transportmiddelen ook over langere afstanden toenam.
- 6.000 v. Chr. - Zware bijl en houweel - Verbetering van de vuistbijl. Gemaakt van een groot stuk steen met een groter snijvlak en een holte voor een gehoekte steel, waardoor er veel meer kracht gezet kon worden om bijvoorbeeld bomen mee te vellen. Het snijvlak van de houweel is dwars op de slagrichting gedraaid en werd gebruikt voor het zwaardere grondwerk.
- 6.000 v. Chr. - Boot - Door de uitvinding van de zware bijl kon men boomstronken uithollen en gebruiken als boot om rivieren mee af te varen. Ook ging met lichtere frames bespannen met dierenhuiden om lichter boten te maken. Zij werden gebruikt voor vervoer en visvangst.
- 5.000 v. Chr. - Irrigatie - Vooral de oude Egyptenaren gebruikten de irrigatie techniek om het Nijl water te leiden naar de akkers.
- 5.000 v. Chr. - Ploeg - De productie in de akkerbouw steeg enorm na bewerking van de grond met een ploeg. Hiermee kon ook meer land bewerkt worden dan met de hak.
- 4.000 v. Chr. - Weegschaal - Vooral voor de handel is een weegschaal van groot belang. Met een weegschaal is het mogelijk eenduidige hoeveelheden vast te stellen. Voor zover bekend kwam de eerste uit Mespotamië. De weegschaal bestond uit een dwarsligger van hout, die aan het middelpunt werd opgehangen en waaraan aan de uiteinden via een koord schalen verbonden waren.
- 4.000 v. Chr. - Zilver - In graven van rond 4.000 v.Chr. zijn zilveren siervoorwerpen gevonden. Het werd ook al als betaalmiddel gebruikt door zijn zeldzaamheid en schoonheid.
- 3.500 v. Chr. - Baksteen - Van oudsher gebruikte men om te bouwen lemen bakstenen, gemengd met stro. Zij werden te drogen gelegd in de zon. Bij hevige regenval konden de muren wegspoelen. Om dit te voorkomen vond men in Mesopotamië bakstenen van klei uit die in een oven gebakken werden. Zo werden zij hard en waterdicht.
- 3.500 v. Chr. - Stad - In Egypte ontstonden de eerste echte steden, Thebe en Memphis. De landbouwoverschotten waren inmiddels zo groot dat een deel van de bevolking zich met andere dingen als handel en nijverheid kon bezighouden. Verder trok men naar de stad voor veiligheid en het uitwisselen van ideeën. De stad is de bakermat van cultuur.
- 3.500 v. Chr. - Metaal gieten - Van het smelten van metaal naar het gieten van metaal in speciale mallen is meer een kleine stap. Zo konden bijlen, sikkels en andere voorwerpen gemaakt worden. Op de Balkan werden op deze manier voor het eerst koperen bijlen gegoten.
- 3.500 v. Chr. - Kopermijn - Voor het vervaardigen van zware koperen gereedschappen en dolken heeft men grote hoeveelheden koper nodig. De eerste mijnen zijn op de Balkan gevonden in Joegoslavië en Bulgarije. Incidenteel werden voorwerpen verhandeld naar het nog neolithische West- Europa.
- 3.500 v. Chr. - Olijven - Op Kreta werden al olijf boomgaarden gehouden. De olijven waren voor consumptie en voor de olie. Het zou het dominante landbouwproduct van het Middellandse Zee gebied worden.
- 3.500 v. Chr. - Pakezel - Voordat het wiel was uitgevonden gebruikte men veelal lastdieren om handel en producten te vervoeren. De ezel was makkelijk te temmen en vraagt weinig verzorging, bovendien kan de ezel tot 60 kilo mee torsen.
- 3.500 v. Chr. - Pottenbakkersschijf - Door het gebruik van de pottenbakkersschijf kan veel sneller een perfect ronde pot gemaakt worden. De eerste potten werden uit klei met de handen opgebouwd.
- 3.500 v. Chr. - Pottenbakkersoven - Met de komst van de pottenbakkersoven werd het mogelijk beter aardewerk te maken. In kolengestookte ovens werd de hete lucht langs een grote hoeveelheid potten geleid. Omdat het op deze manier produceren niet goedkoop was hadden de pottenbakkers veel klanten nodig, daarom was men voornamelijk in steden gevestigd.
- 3.500 v. Chr. - Wegen - In Perzië bestond al een Koninklijke Postweg van zo´n 2860 kilometer tussen de Perzische golf en de Egeïsche zee.
- 3.500 v. Chr. - Wiel - Het wiel is wellicht voortgekomen uit de pottenbakkersschijf of uit rollen onder voort te slepen zware lasten. Een in Ur opgegraven artefact toont een vierwielige wagen, getrokken door ezels. De bakermat is waarschijnlijk Soemerië. Binnen 500 jaar was het wiel wijd verspreid. Ze zijn gevonden in graven en moerassen, op muurschilderingen en op snijwerk.
- 3.500 v. Chr. - Zeil - Dat de wind op een boot je ook vooruit kunt helpen hadden de eerste mensen met kano´s wel al snel door. Met behulp van dierenhuiden tussen palen gespannen zeilden zij wat. De egyptenaren verbeelden de eerste scheepjes met zeildoek, waarschijnlijk van papyrusvezel. Deze zeilen werkten alleen als men de wind in de rug had. Het zou nog 1500 jaar duren voor men uitvond dat ook zijwind je vooruit kan stuwen.
- 3.400 v. Chr. - Getallen - Uit het tellen van bezittingen zijn getallen voortgemomen. Eerst een simpele manier, door een krasje in een stok. Zoveel krasjes, zoveel schapen bijvoorbeeld. Later is men dit gaan vereenvoudigen door zoals in Egypte een afzonderlijk symbool voor bijvoorbeeld 10 in te voeren.
- 3.300 v. Chr. - Brons - Brons ontstaat door koper met tin te vermengen. Het is veel harder dan koper en steen en is makkelijker te bewerken dan koper. Er werden wapens, sieraden en gebruiksvoorwerpen als bijlen van gemaakt, die een enorme betekenis in de menselijke ontwikkeling hebben betekend.
- 3.000 v. Chr. - Kaarsen - Van gesmolten bijeenwas en een koordje maakte men op Kreta en in Egypte al kaarsen, die veel handzamer waren dan fakkels en olielampen.
- 3.000 v. Chr. - Boot van planken - In een graf voor een Farao zijn 14 boten gevonden van planken, die aan elkaar verbonden waren met touw en waterdicht gemaakt met riet. Waarschijlijk hadden zij tot doel om de Farao naar het hiernamaals te brengen.
- 3.000 v. Chr. - Katoen - In de Indus valei ontdekte men dat katoenvezels tot een veel fijnere stof zijn te weven dan vlasvezels. De techniek verspreidde zich al snel naar de Assyriërs naar het westen en de Chinezen naar het oosten.
- 3.000 v. Chr. - Papyrus - Papyrus is de rietsoort waar de Egyptenaren papyrusrollen van maakten. Zij spleten rietstengels in dunne stroken. Deze werden naast elkaar gelegd, waaroverheen een dunne bloempap aangebracht werd, waarna een tweede laag stroken er dwars opgelegd werd. Deze lagen werden opeengeperst en te drogen gelegd. Een aantal vellen werden aan elkaar geplakt. Zij werden niet gevouwen, maar opgerold en vooral gebruikt bij het bestuur als documenten. Tienduizenden zij er bewaard gebleven. Veel van wat wij weten van de Egyptenaren en Grieken komt van deze beschreven rollen.
- 3.000 v. Chr. - Cosmetica - Het is onbekend hoe lang de mens zichzelf al mooier wil maken of juist beschilderd om afschrikwekkend te zijn. De eerste bewijzen van cosmetica zijn gevonden in Egyptische graftomben van zo´n 3.000 v. Chr. Er is parfum, huidcrème, oogschaduw en mascara gvonden.
- 3.000 v. Chr. - Schrift - Om gedachten over afstand over te brengen, of te bewaren voor langere tijd is het schrift in verschillende culturen ontstaan. In oorsprong waren de tekens naturalistische afbeeldingen van dieren, mensen en dingen. Het was een soort beeldverhaal of een rebusvorm. In de loop van de tijd veranderden de tekeningen in abstracte tekens. Culturen die het schrift gaan hanteren verlaten voor historici de prehistorie. Hun geschiedenis en cultuur kunnen nu ook uit schriftelijke bronnen bestudeerd worden.
- 250.000 jaar geleden - Jagers aan de Maas - In de Belvédère-groeve nabij Maastricht zijn twaalf kampjes gevonden waar de eerste mensen die de lage landen bezochten verbleven. Er zijn dierenbotten en vuurstenen werktuigen gevonden. In het gebied rond Maastricht joegen zij op egel, steppenneushoorns, bosolifant, herten, reeën, paarden, beren en vis. Zij verzamelden wortels, noten en wilde appels. Het zijn jagers en verzamelaars die in kleine groepjes leven ennog niets weten van landbouw.
- 200.000 jaar geleden - Mensen nabij Rhenen -
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
